Antes de Adán

por
Jack London

Urco Editora
Galiza, 2021

Para ver este eBook coa calidade tipográfica que merece, recomendamos o Pocketbook reader.

Unhas palabras da editorial

Un dos principios fundacionais de Urco editora foi o de traer ao galego os clásicos do xénero fantástico e, desde 2007, ano en que o proxecto saíu ao mundo, esa foi unha teima que nunca abandonamos.

Entre os moitos autores e autoras que traducimos ao longo desta década e media de andadura, destacan tres nomes, que brillan no noso catálogo con luz propia.

O primeiro de todos é H.P. Lovecraft, de quen publicamos a narrativa completa en 14 volumes e ao que reeditamos en versión dixital durante 2020 para poñelo á libre disposición do noso público.

Os outros dous son Robert E. Howard, discípulo do primeiro e creador de Conan o Bárbaro, e mais Jack London, coñecido polas súas novelas de aventuras, pero que conta cunha extensa obra de ficción científica cun potente fondo social e político.

Neste 2021, o segundo ano da pandemia, decidimos continuar coa nosa angueira de dixitalización e reeditar todo o fondo de ambos os dous, o que supón o inicio da nosa Biblioteca Fantástica Dixital.

Igual que na Biblioteca Lovecraft Dixital, consideramos que as edicións en papel xa están amortizadas e que xa é hora de «liberar» estes textos para o seu uso libre e gratuíto por parte de todo o mundo. A fin de contas, nas raíces da nosa filosofía sempre estiveron o Creative Commons e o Software Libre.

Os textos orixinais foron traducidos por distintas mans ao longo de varios anos. Da mesma forma, a revisión correu ao cargo de varias persoas. Hoxe, coa experiencia gañada, podemos retornar a eles para cohesionar criterios e producir unha edición definitiva.

O contido íntegro deste proxecto en ePUB está dispoñíbel para a súa descarga gratuíta no noso sitio web, e nas mesmas ligazóns podes achar a maneira de mercar o libro en papel, se prefires o formato clásico.

Sen máis, dámosche a benvida á Biblioteca Fantástica Dixital.

Galiza, inverno de 2021

CAPÍTULO I

Imaxes! Imaxes! Imaxes! Acotío, antes de o saber, pregunteime de onde virían a multitude de imaxes que se amoreaban nos meus soños. Na miña vida real non vira nunca nada semellante a esas imaxes que me atormentaron durante a miña infancia, convertendo as miñas noites nunha sucesión de pesadelos. Elas convencéronme, pouco despois, de que eu era diferente dos meus semellantes: unha criatura antinatural e maldita.

Só durante o día lograba algo de felicidade. As miñas noites sinalaban o comezo do reino do terror. E que terror! Atrévome a afirmar que ningún dos homes que pisou a Terra se viu xamais atormentado por un pavor tan intenso, porque o meu é un terror de tempos remotos, o medo desenfreado do mundo primitivo. En resumo, era o terror que imperaba, supremo, no período coñecido como Plistoceno Medio.

Que é o que quero dicir? Vexo que é precisa unha explicación antes de que poida relatarvos a substancia dos meus soños, porque, se non, non comprenderiades nada do que eu tan ben coñezo. Segundo vou escribindo estas liñas, érguense ante min en vasta fantasmagoría os seres e os acontecementos daqueloutro mundo e comprendo que poderían non ter ningún significado para vós.

Que veriades na amizade de Orella Caída, na cálida mirada da miña Bulideira ou na luxuria e atavismo de Ollo Vermello? Un rebumbio incoherente e máis nada. E unha atronadora incoherencia serían tamén para vós as xestas da Xente do Lume, da Xente das Árbores e o balbordo dos ruidosos concilios das hordas. Porque ignorades a paz das covas frías dos cantís e os círculos que se formaban nos bebedoiros ao serán. Non sentistes nunca a mordedura do vento matinal nas copas das árbores, nin é doce ao voso padal o sabor das cortizas temperás dos troncos.

Atrévome a dicir que será mellor que vos acheguedes a esta historia, como eu mesmo o fixen, a través da miña infancia. Daquela, eu era un neno semellante a calquera outro... nas miñas horas de vixilia. Era nos meus soños onde estaba a diferenza. Estes, até nos meus máis afastados recordos, eran períodos de terror. Raramente estaban tinxidos de felicidade. Case sempre eran un entretecido de medo, tan estraño e alleo que non hai xeito de cualificalo. Ningún dos terrores da miña vida diúrna se parecía no máis mínimo aos que se apoderaban de min nas horas de soño. O seu especial carácter e calidade transcende todas as miñas outras experiencias.

Por exemplo, eu era un rapaz de cidade, un neno para quen o campo eran uns dominios inexplorados e descoñecidos. Con todo, nunca soñaba con cidades, nin unha soa casa apareceu xamais nos meus soños. Nin tan sequera un só ser humano rompeu o espeso muro do meu soño. Eu, que non vira árbores máis que nos parques e nos libros ilustrados, vagaba nos meus soños por interminábeis selvas virxes. As árbores das miñas visións non eran manchas borrosas ou indecisas, senón cousas definidas, claras. Coñecíaas intimamente, como quen di, pois percibía cada unha das súas pólas e abrochos e cada unha das súas múltiples follas.

Lémbrome perfectamente da primeira vez que vin un carballo na miña vida. Cando contemplaba as súas follas, as súas pólas, as súas nodosidades, sentía cunha intensidade angustiosa que vira a mesma clase de árbore innumerábeis veces nos meus soños. Así que non me sorprendeu, máis adiante, que puidese recoñecer, ao velas por primeira vez, árbores como o abeto, o teixo, o bidueiro ou o loureiro. Xa as vira antes! Víaas aínda, todas as noites, ao durmir!

Como comprenderedes, todo isto rompe a primeira lei da ilusión, xa que nas ilusións non se ve máis que o que xa se viu estando esperto ou combinacións diso mesmo. Porén, todos os meus soños violaban esa lei. Nunca vía neles cousa ningunha que puidese coñecer na miña vida normal. As miñas vidas durmido e esperto eran dúas vidas separadas e distintas, sen máis relación entre si que eu mesmo. Eu era esa misteriosa ligazón en que se unían ambas as vidas.

Na miña primeira infancia aprendín que as noces procedían do tendeiro e as bagas, do froiteiro; porén, moito antes disto, arrincara noces das árbores nos meus soños ou recolléraas do chan, baixo as súas copas, para comelas e, do mesmo xeito, devoraba as bagas das cepas e matogueiras. Todo isto transcendía as miñas experiencias normais.

Nunca esquecerei cando, por primeira vez, vin servir á mesa un prato de amorodos. Non os vira nunca, mais, con todo, agromaron na miña alma, ao contemplalos, recordos de soños en que eu vagaba por lugares pantanosos coméndoos até fartar. A miña nai serviume un prato de sobremesa cheo de amorodos; enchín a culleriña, pero antes de levalos á boca, xa eu sabía cal sería o seu sabor. E non me equivocaba. Era o mesmo sabor intenso do que gustara mil veces nos meus soños.

Serpes? Moito antes de que ouvise falar das serpes, elas atormentábanme nos meus soños. Axexábanme nos claros do bosque e saltaban baixo os meus pés, escorregaban entre a herba enxoita e polos descarnados rochedos, ou perseguíanme até as copas das árbores, enroscándose ao tronco cos seus corpos de brillantes escamas, facéndome fuxir, rubindo ao máis alto das pólas, até os abrochos oscilantes e crebadizos, desde onde sentía a ameaza do chan a unha distancia vertixinosa. As serpes... coas súas linguas bífidas, os seus ollos redondos, as súas ardentes escamas brillantes, os seus asubíos e o seu zumbar! Seica non as coñecía xa eu demasiado ben antes de velas no circo, cando o encantador de serpes as presentou ao público? Eran as miñas vellas amigas, ou máis ben as inveteradas inimigas que poboaban de horrores as miñas noites.

Oh!, aquelas interminábeis selvas tenebrosas e sombrías! Durante cantas eternidades non terei vagado eu no seu seo, tímida criatura perseguida, sobresaltada ao máis leve ruído, asustada da miña propia sombra, sempre á espreita, sempre alerta e vixiante, preparado en todo momento para lanzarme nunha tola carreira fuxitiva para salvar a miña vida! Porque eu podía ser presa de cantos feroces seres moraban nas selvas e fuxía ante os monstros cazadores, nunha éxtase de terror.

Tiña cinco anos cando fun por primeira vez ao circo. Sacáronme de alí enfermo... mais non dunha enchente de cacahuetes nin dunha indixestión de limoada. Deixade que vos conte. Cando entramos nas gaiolas dos animais, un ruxido renxente rachou o ar. Soltei a man do meu pai e lanceime en vertixinosa fuxida cara á entrada. Choquei coa xente, tropecei e caín, sen deixar de chorar, aterrorizado. O meu pai, ao recollerme, trataba de consolarme, tentando mostrar como a multitude permanecía indiferente e descoidada ante aqueles ruxidos, encheume de aloumiños e inspiroume a seguridade de que nada podía ocorrerme.

No entanto, achegueime finalmente á gaiola do león, asustado e trémulo, após animarme moito o meu pai. Oh! Recoñecino instantaneamente! Era a fera terríbel! Sentín a lostregada da miña visión anterior nas reminiscencias dos meus soños: o sol ardente do mediodía sobre as herbas altas, o touro salvaxe que pacía apracibelmente, o rápido abrir das herbas ante o veloz salto da fera de pel leonada, un salto sobre as costas do touro, a explosión dun bramido e un renxer de ósos rotos... Outras veces, a fresca quietude do bebedoiro, o cabalo salvaxe que se axeonllaba para beber, suavemente e, logo, a fera leonada, un rincho doloroso, un salpicar de auga e o renxer e roer de ósos... Outras veces, o crepúsculo sombrío e silandeiro do triste serán e logo o ruxido a toda voz do león, repentino como se fose a trompeta do destino, que nos facía estremecer e encoller de pavor entre as árbores e eu era un dos que, trémulos, se refuxiaban na selva, batendo as queixadas co medo.

Ao contemplalo impotente tras dos barrotes da súa gaiola, sentín brotar a cólera. Mostreille os dentes apertados, dancei dando brincos, ouveei unha burla incoherente entre estraños e grotescos xestos. El contestou abalanzándose contra os barrotes e ruxindo entre dentes contra min a súa ira impotente. Oh! El tamén me recoñecía! Os meus berros eran os de tempos remotos, intelixíbeis para el!

Os meus pais asustáronse.

―O neno está enfermo ―dixo a miña nai.

―É un histérico ―engadiu o meu pai.

Nunca llelo dixen e nunca o souberon. Aprendera a gardar a máis absoluta reserva en canto se refire á miña dualidade, a esta semidisociación da personalidade, como creo chamala xustamente.

Vin o encantador de serpes e alí acabou para min o circo aquela noite. Tivéronme que levar á casa, nervioso, esnaquizado, enfermo pola invasión na miña vida real daqueloutra vida dos meus soños.

Xa vos falei da miña reserva. Só unha vez lle confiei a outro a estrañeza destas cousas miñas. Foi a un raparigo compañeiro meu, tiñamos ambos os dous oito anos. Reconstruínlle as escenas daquel mundo desvanecido en que creo firmemente que vivín algunha vez, sacándoas das tramas dos meus soños. Faleille dos terrores dos tempos primitivos, de Orella Caída e das brincadeiras con que nos distraïamos, do balbordo das nosas reunións, da Xente do Lume e dos lugares onde sentaban en crequenas.

Pero mofouse de min, burlouse cruelmente e púxose a relatarme contos de pantasmas e de mortos que vagan pola noite. Riuse da miña imaxinación enferma. Conteille máis cousas e as súas risas xurdiron con máis intensidade. Xurei con todas as miñas forzas que era verdade canto dicía e comezou a mirarme con receo. Despois, transmitiríalles aos compañeiros de xogo sorprendentes relacións entresacadas das miñas conversas, até que todos comezaron a mirarme con estrañeza.

Foi a máis amarga das miñas experiencias, mais aprendín a lección. Eu era diferente aos meus semellantes. Era algo anormal, con algunhas características que eles non podían comprender e que, se as dese a coñecer, non servirían máis que para confundilos. Eu gardaba silencio mentres narraban contos de pantasmas e trasgos, sorría horribelmente para os meus adentros, pensaba nos meus temores nocturnos e sabía que esas si que eran cousas reais..., tan reais como a vida mesma e non fumes difusos e sombras disipadas...

Non vía que puidesen inspirar medo o coco e os ogros maléficos. A caída entre as pólas cheas de follas a alturas vertixinosas, as serpes que me estremecían mentres saltaba en rápida fuxida, os cans salvaxes que me perseguían na terra chá cara ao bosque: eis os meus terrores concretos e reais, sucesos e non imaxinacións, cousas vivas, de carne e óso, de suor e de sangue. Os ogros e o coco serían agradábeis compañeiros no meu leito, comparados con estes pavores que se deitaron nel durante toda a miña nenez e que aínda agora continúan a facelo mentres escribo estas liñas, coa carga dos meus anos sobre o lombo.

CAPÍTULO II

Xa dixen que nunca vin un só ser humano nos meus soños. Moi axiña me decatei diso e sentía, dolorosamente, a falta dos meus semellantes. Aínda que era un neno, tiña o presentimento de que se puidese atopar un só ser humano no horror dos meus soños, un tan só...!, salvaríame deles e non me volvería ver rodeado de horrores tan frecuentes. Este pensamento obsesionoume todas as noites da miña vida, durante moitos anos. Se puidese atopar ese ser humano e salvarme...!

Debo engadir que este pensamento me viña mentres soñaba e niso vexo a proba da fusión das miñas dúas personalidades, a evidencia de que existe un punto de contacto entre as dúas partes disociadas do meu propio ser. A miña personalidade do soño viviu en idades remotas, antes da aparición do ser humano tal e como o coñecemos hoxe; e a miña outra personalidade proxectábase, co seu coñecemento da existencia dos humanos, na substancia dos meus soños.

Se callar, os psicólogos que lean o meu libro culparanme polo uso da expresión «disociación da personalidade». Coñezo a verdadeira acepción deste termo mais, con todo, véxome obrigado a utilizalo á miña maneira, a falta doutra expresión máis exacta. Defendereime botándolle a culpa á imprecisión do noso idioma. E agora imos explicar o uso, ou abuso, do termo.

Non atopei a verdadeira clave da explicación dos meus soños e a súa causa, até que, xa sendo un mozo, asistín á universidade. Até entón todo carecía de sentido e causa para min. Mais alí coñecín a evolución e a psicoloxía, que me ensinaron a explicación de varios estados mentais non-habituais, por exemplo, o soño da caída no espazo. Coñecido por todo o mundo, practicamente, por experiencia propia e directa.

O meu profesor díxome que iso era a memoria racial, orixinaria dos nosos devanceiros, que vivían nas árbores. A posibilidade de caer era para eles unha ameaza constante. Moitos perderan a vida dese xeito e todos deberon experimentar horríbeis caídas, salvándose ao agarrarse ás pólas cando se precipitaban cara ao chan.

Agora ben, tales caídas, remediadas dese xeito, haberían producir necesariamente un golpe, que á súa vez desencadearía cambios moleculares nas células cerebrais. Estes cambios transmitiríanse ás células cerebrais creadoras, converténdose así en recordos raciais. De modo que, cando ti e mais eu, lector, estamos a durmir ou adormentados, caemos a través do espazo e espertamos á conciencia normal, fatigados, no instante mesmo en que habiamos de chocar contra o chan, non facemos máis que lembrar o que lles sucedeu aos nosos devanceiros arbóreos, que se gravou na herdanza racial por mor dos cambios cerebrais.

Todo isto non é nin máis nin menos estraño que o instinto mesmo. Un instinto non é máis que un hábito estampado na trama da herdanza. Será bo facer notar de pasada que neste soño da caída no espazo, tan común para ti, para min e para todos, nunca chocamos contra o chan. O choque sería a morte. Os nosos antepasados, cando chocaban contra o chan, morrían. O golpe da súa caída comunicaríase, está claro, ás células cerebrais; porén, morreron antes de deixar descendencia. Ti e mais eu somos descendentes dos que non chocaron contra a terra: velaquí polo que nós non sentimos nunca o golpe nos nosos soños.

Tamén imos tratar da disociación da personalidade. Nunca sentimos a sensación de caer na nosa vida diaria mentres estamos espertos. A nosa personalidade esperta non ten experiencias semellantes. Así pois, e o argumento non ten volta de folla, ten que existir outra personalidade distinta que cae mentres estamos durmidos e que debe sufrir a experiencia de semellante caída; que lembra, en resumo, experiencias de tempos pasados, do mesmo xeito que a nosa personalidade da vida real ten memoria das nosas experiencias cotiás.

Empecei a velo claro cando cheguei a este punto do meu razoamento. E de súpeto, agromou en min a luz con cegadora claridade, iluminando e explicando todo canto fora enigmático, inexplicábel, absurdo, antinatural e imposíbel nas miñas experiencias dos soños.

Mentres durmía, non era a miña propia personalidade a que mandaba; era outra personalidade distinta, posuidora dun fondo de experiencias totalmente diferente e que, no momento en que quedaba durmido, posuía o recordo desas experiencias.

Que era esta personalidade? Cando vivira unha vida real neste planeta para recoller ese fondo de experiencias estrañas? Os meus soños respondían a tales preguntas. Vivira en tempos arcaicos, cando o mundo aínda era novo, no período que chamamos Plistoceno Medio. Caera das árbores sen chegar a estrelarse contra o chan. Lanzara confusos berros de medo ante o ruxir dos leóns. Fora perseguida polas bestas de presa e sorprendida polas serpes asasinas. Parolara cousas estrañas cos seus semellantes nas súas reunións e fora rudamente maltratada pola Xente do Lume nos días en que fuxía perseguida por ela.

Pero xa vos ouzo obxectar:

―Como é que nós non conservamos esa memoria racial, tendo como temos outra personalidade, aínda que vaga e difusa, que cae polo espazo mentres durmimos?

E eu contestareivos con outra pregunta:

―Como é que ás veces nace unha tenreira con dúas cabezas?

A miña resposta a isto é que se trata dun monstro. E así respondo tamén a vosa pregunta. Eu teño estoutra personalidade e esta memoria integral da raza porque son un monstro.

Permitídeme que sexa máis explícito. A caída no espazo é o recordo máis vulgar e frecuente da nosa memoria racial. Estoutra personalidade é moi vaga. A caída é practicamente o seu único recordo. Pero moitos de nós temos a outra personalidade máis clara e diferenciada. Moitos soñamos con voar, con que somos perseguidos por un monstro, soños de cores, de sufocación, de réptiles e de vermes. En resumo, así como estoutra personalidade está atrofiada na maioría, noutros xace medio esquecida e noutros, finalmente, está máis pronunciada. Uns temos recordos raciais máis intensos e concretos que outros.

Todo é cuestión de que cambie o grao de posesión destoutra personalidade e en min o grao de posesión é enorme. A miña outra personalidade é case tan poderosa como a personalidade propia e por iso digo que son un monstro, un verdadeiro monstro da herdanza ancestral.

Estou convencido de que esta posesión dunha dobre personalidade foi a causa de que algúns que a sentiron, aínda que non tan forte como a miña, espertasen á crenza nunha reencarnación persoal. Tales xentes cren ter unha proba plausíbel e convincente da hipótese da reencarnación. Cando teñen visións de escenas que non viviron nunca, recordos de feitos e acontecementos de tempos remotos, non atopan explicación máis sinxela que a de crer firmemente en que tiveron outras vidas.

Pero cometen o erro de ignorar a súa dobre personalidade, a súa dualidade. Pensan que foi a súa propia personalidade, que non teñen máis que unha soa; e partindo de tales premisas, non poden chegar a outra conclusión que á de vidas anteriores.

Mais equivócanse. Non é unha reencarnación. Eu teño visións en que me vexo vagando polas selvas dun mundo afastado. No entanto, non me vexo realmente a min mesmo, senón a outro que, só dunha maneira remota, é parte do meu ser; como o meu pai e o meu avó o son, aínda que non tan remotamente. Estoutro eu que hai en min é un devanceiro, un proxenitor dos meus proxenitores na liña directa da miña ascendencia e el é, á súa vez, descendente doutra liña que moito antes daquel tempo desenvolveu os dedos e rubiu ás árbores.

E debo repetir, a risco de facerme pesado, que se me debe considerar, neste sentido, como un monstro. Non soamente posúo o recordo racial cunha intensidade incríbel, senón que conservo a memoria dun determinado proxenitor meu, de tempos remotos. E aínda que isto non sexa o habitual, non debedes sorprendervos.

Seguide o fío dos meus razoamentos. O instinto é un recordo ou memoria de especie. Moi ben. Entón, ti e mais eu e todos nós recibimos ese recordo dos nosos proxenitores, como eles o recibiron dos seus. Por tanto, debe existir algún medio polo que se transmitan estas memorias de xeración en xeración. Ese medio é o que Weismann chama «xermoplasma», que conserva o recordo de toda a evolución da especie. Estes recordos adoitan ser escuros e imprecisos e moitos deles pérdense. Porén, algunhas variedades de xermoplasma levan unha carga excesiva de recordos; é dicir, falando cientificamente, son máis atávicas que outras e isto é o que lle pasa á miña. Son un monstro da herdanza, un pesadelo atávico, chamádeme como mellor vos pareza. Mais aquí me tedes, real e vivente, comendo abondo tres veces ao día. Que lle imos facer?

E agora, antes de emprender o relato da miña historia, preciso anticiparme aos que dubidan da psicoloxía, sempre preparados para a chanza, que atribuirán a coherencia das miñas ilusións ao exceso de estudo e á proxección subconsciente do meu coñecemento da evolución dos meus soños. En primeiro lugar, nunca fun bo estudante. Gradueime o último da miña promoción: preocupábame máis o atletismo e, non hai por que ocultalo, xogar ao billar.

Ademais, non tiven coñecemento da evolución até que non fun á universidade, mentres que na miña infancia e adolescencia xa vivira nos meus soños todos os detalles daqueloutra vida remota. Debo dicir, con todo, que estes detalles estiveron mesturados e incoherentemente confundidos mentres non coñecín a ciencia da evolución. A evolución foi a chave. Deulle unha explicación sensata ás chanzas deste cerebro atávico que Deus me deu: que, malia ser eu unha persoa normal e deste tempo, presenciei un pasado tan remoto que cheguei a ser contemporáneo dos esgrevios comezos da humanidade.

Porque naquel pasado que tan ben coñezo non existían as persoas tal e como hoxe as vemos. Eu tiven que vivir e existir no período de formación do ser humano.

CAPÍTULO III

O soño máis común da miña primeira infancia era algo semellante a isto: parecíame que era eu moi pequeno e que xacía engruñado nunha especie de niño de pólas e follas. Ás veces xacía sobre as costas. Seica ficaba longas horas nesta postura, contemplando o xogo da luz sobre a miña cabeza e a axitación das follas cos refachos do vento. Moitas veces, cando o vento era forte, o niño bambeábase.

Pero mentres xacía no niño, sempre me dominaba a sensación de estar sobre un tremendo espazo baleiro. Nunca o vin nin me asomei ao bordo do niño para velo; mais temía aquel espazo que axexaba debaixo de min, ameazándome sempre como se fose o boche dalgún monstro depredador.

Padecín moi a miúdo na miña infancia este soño en que permanecía quieto, que era máis ben unha condición que unha experiencia activa. Mais, de súpeto, entrarían no medio deste soño, como formas estrañas e acontecementos feroces, o trono e o estalido da tormenta, ou ben paisaxes raras, que en nada se parecían ás que vira esperto. O resultado de todo iso era unha confusión e un pesadelo incomprensíbel, sen ligazón nin lóxica.

Como vedes, non había continuidade no que soñaba. Unhas veces era un neno de peito do mundo primitivo que xacía no meu niño nunha árbore e, noutras ocasións, un home feito e dereito, en loita co horroroso Ollo Vermello, ou ben me sentía arrastrándome silandeiramente cara ao bebedoiro, baixo a calor ardente do día. Os sucesos acontecidos no mundo prehistórico, separados por moitos anos, amoreábanse en min no espazo dalgúns minutos ou segundos.

Era, pois, un verdadeiro enredo que non quero facervos sufrir. Até que non me fixen adulto e, despois de soñar miles de veces, non puiden definir e someter a un plan claro todos os meus soños. Foi entón cando atopei a chave do tempo e puiden colocar todos os acontecementos e accións na súa orde apropiada. Así é como fun capaz de reconstituír aquel afastado mundo, xa desvanecido, tal e como era cando vivín nel... ou cando o meu outro eu viviu nel. A distinción non importa porque tamén eu, o home do agora, retrocedín até entón e revivín aquela vida primitiva na compaña do meu outro eu.

Para a vosa comodidade, xa que isto non é ningún tratado de socioloxía, acumularei os diferentes acontecementos nunha historia que vos sexa comprensíbel, pois a través destes soños corre un certo fío de continuidade e ligazón. Aí tedes, por exemplo, a miña amizade con Orella Caída, ou a miña inimizade con Ollo Vermello, ou o meu amor cara a Bulideira. Xuntando axeitadamente estas diversas impresións, creo que se poderá compor unha fermosa historia que sexa do voso agrado.

Non lembro moito da miña nai. Talvez o meu primeiro recordo dela e, desde logo o máis intenso, sexa o seguinte:

Parece que eu estaba deitado sobre o chan. Era un pouco maior que nos tempos do niño, mais aínda desvalido. Revolvíame sobre as follas secas, xogando con elas, arrolando e facendo ruídos roucos coa gorxa. O sol quentaba e eu sentíame feliz e ao meu gusto. Estaba sobre un pequeno clareiro. Ao meu redor medraban matogueiras e plantas parecidas aos fentos. Enriba e por todas as partes divisábanse os troncos e os ramallos das árbores silvestres...

De súpeto ouvín un son. Incorporeime e escoitei. Permanecín inmóbil. Os pequenos murmurios apagábanse na miña gorxa e quedei sentado, como se fose de pedra. O son aproximábase. Era como o gruñir dun porco. Comecei a sentir o ruído que producía o movemento dun corpo entre as brañas. Vin como se axitaban os fentos ao paso daquela masa corpórea. Logo abríronse os ramallos e percibín uns ollos brillantes, un longo fociño e dous cabeiros brancos.

Era un xabaril. Observábame con curiosidade. Roncou unha ou dúas veces e trasladou o peso da súa masa dunha pata a outra mentres movía, a un tempo, a cabeza dun lado a outro, axitando os fentos. Eu seguía como petrificado, contemplándoo fixamente, sen pestanexar e co corazón cheo de pavor.

Parecía como se o que se esperase de min fose aquela inmobilidade e aquel silencio. Non debía berrar ante o temor. O instinto dicíamo e por iso permanecía inmóbil, agardando non sabía a que. O xabaril apartou os ramallos e avanzou cara ao clareiro. Resplandecía a curiosidade nos seus ollos, que alampaban cruelmente. Axitou a cabeza ameazándome e avanzou un paso máis. E logo outro e outro máis...

Entón berrei... ou ouveei. Non o podo describir, era un berro terríbel e penetrante. Tamén parecía que agora era aquilo o que el esperaba de min. O meu berro obtivo contestación de non moi lonxe. Os meus chíos desconcertaran polo momento a besta e, mentres se detiña indecisa e trasladaba o peso da súa masa dunha pata a outra, presentouse sobre nós unha aparición.

Parecía un grande orangután ou un chimpancé mais, con todo, mostrábase moi diferente en certos trazos que saltaban á vista. Era a miña nai. Tiña unha complexión máis pesada e estaba menos cuberta de pelo. Non eran tan longos os seus brazos nin tan corpulentas as súas pernas. Non levaba máis vestido que o seu pelo natural. Podo asegurarvos que era unha verdadeira furia cando se excitaba.

E como unha furia interrompeu na escena. Rinchábanlle os dentes, retorcía o rostro en terríbeis xesticulacións e acenos, emitía chíos continuos e cortantes que soaban como «quiag!, quiag!». Tan repentina e formidábel foi a súa aparición que o porco bravo encurvou involuntariamente á defensiva, cos pelos de punta, mentres ela se abalanzaba sobre el. Despois lanzouse cara a min, gañando distancia sobre el. Xa sabía eu o que tiña que facer naqueles momentos que ela acababa de gañar. Saltei ao seu encontro e agarreime ao seu van cun pé e cunha man. Si, cun pé, porque podía agarrarme con eles tan ben como coas mans. Sentía baixo a miña garra tensa as sacudidas da miña nai cando os seus músculos e a súa pel se estremecían por efecto dos seus esforzos.

Seguía fortemente agarrado a ela, mentres se lanzaba recta polo ar, agarrando e colgándose das ramas. Enseguida, o xabaril pasou por baixo de nós, rozándonos cos seus cabeiros. Repúxose da sorpresa e brincou cara a diante cun ronquido como de trompeta. Debía ser unha especie de chamada porque, a continuación, multitude de corpos cruzaron como unha avalancha polos fentos e as brañas en todas as direccións.

Os xabarís lanzábanse cara ao clareiro..., unha chea deles. Pero a miña nai balanceábase xa sobre a copa dunha árbore, no extremo dunha grosa póla a doce pés do chan, agarrado eu aínda a ela e ambos os dous pendurados, a salvo. Estaba moi excitada. Ruxía e parolaba, facendo acenos de burla á manda que se amoreaba debaixo de nós, cos cabelos arrepiados e rinchando os dentes. Eu tamén miraba, aínda trémulo, as bestas enfurecidas e imitaba ao meu modo os berros da miña nai.

Desde a distancia chegaron berros semellantes, pero de entoación máis grave, como o bruar dun baixo. Empezou a soar máis forte cada vez e vin enseguida o meu pai que se achegaba. Polo menos, até onde podo entender, cheguei á conclusión de que era o meu pai.

Non era un pai demasiado simpático nin atractivo, como adoitan selo todos os pais. Parecía medio home, medio mono; pero nin home nin mono de todo. Non atopo modo de describilo. Hoxe non existe nada semellante, nin na terra, nin baixo a terra, nin sobre a terra. Era un home alto para o seu tempo e pesaría ao redor de sesenta quilos. A súa face era larga e esmagada e as cellas colgábanlle sobre os ollos. Estes eran pequenos, afundidos, e estaban moi xuntos un do outro. En realidade, non tiña nariz nin cousa que se lle parecese: chafada e sen ponte, as fosas eran como dous buracos sobre a face que se abrían cara a fóra no canto de cara a dentro.

A fronte inclinábase cara a atrás desde os ollos e o cabelo comezaba nos ollos mesmos e estendíase pola cabeza, que era moi pequena, sostida sobre un pescozo enormemente groso e curto.

Tiña, como todos nós, o corpo formado con verdadeiro eco. O peito profundo, certamente, cavernosamente afundido; pero os músculos non estaban ben moldeados, nin os ombreiros, amplos e robustos, nin os membros ben debuxados, nin era simetricamente belo o seu contorno. Parecía a representación da forza, pero da forza sen beleza; a forza primordial feita para agarrar, para resgar e para destruír.

As súas cadeiras eran delgadas e as pernas finas e peludas, ganchudas e de músculos fibrosos. De feito, máis ben parecían brazos. Retortas e nodosas, non tiñan nin asomo das coxas carnosas e grosas que a ti e a min, lector, nos agracian e embelecen. Lembro que non podía camiñar sobre a planta dos pés, porque estes eran prénsiles, máis ben eran mans que pés. En lugar de ter a deda polgar en liña coas demais, opúñase a elas, como nos dedos da man, dándolle aspecto de gadoupa. Por este motivo non podía andar na planta dos pés.

O seu aspecto non era menos inusitado que a súa maneira de vir cara a nós cando aínda pendiamos sobre os enfurecidos xabarís. Chegaba a través das árbores, saltando de rama en rama, rapidamente. Aínda me parece velo agora, esperto, mentres escribo estas páxinas, balanceándose ao longo das árbores. Criatura peluda e case humana, ouveaba encolerizado e detíñase de cando en cando para golpear o peito co puño agarrotado, saltando espazos de dez e quince pés. Agarrábase cunha man a unha póla e cruzaba balanceándose para agarrarse a outra coa man oposta e seguir avanzando, sen vacilar nunca na súa carreira arbórea.

E cando o contemplei, sentín no meu propio ser e nos meus propios músculos o ímpeto e estremecemento do desexo de ir saltando de tronco en tronco e sentín tamén a garantía desta facultade latente no meu ser e nos meus músculos. E por que non? Cando os fillos do leñador ven como o seu pai brande a machada e derruba as árbores, senten en si mesmos a confianza de que algún día tamén eles a manexarán e derrubarán os troncos. Así me ocorría a min. A vida latente en min estaba constituída para facer o que o meu pai facía e falábame en segredo e ambiciosamente dos carreiros do ar e dos voos a través da selva.

Por fin o meu pai se achegou a nós. Estaba extremadamente enfurecido. Recordo como sacaba cara a diante o seu pronunciado beizo e a súa mandíbula inferior mentres fitaba os xabarís. Xesticulaba como un can. Aínda son quen de ver os seus longos caninos semellantes a cabeiros, que me impresionaban terribelmente.

A súa actitude encirraba aínda máis os xabarís. Rompía talos e pequenas ramas e lanzábaas contra os seus inimigos. Mesmo se pendurou dunha man, burlándose deles que, ao non poderen alcanzalo, facían rinchar os cabeiros cunha rabia impotente. Non contento con iso, crebou unha póla grosa e, agarrándose dun pé e dunha man, picounos nos costados e golpeounos furiosamente nos fociños. Inútil é dicir que a miña nai e mais eu nos divertiamos con esta clase de xogo.

Pero até das cousas boas acabamos por cansar; así é que o meu pai, despois de rir a gargalladas un instante, acabou por continuar a súa camiñada entre as árbores. Entón apoucouse outra vez o meu ánimo e, tímido de novo, agarreime tenazmente á miña nai, que rubía arrandeándose no espazo. Recordo que a póla crebou co noso peso. A miña nai dera un salto enorme e sentinme inválido na sensación de caer, a través do baleiro, xunto con ela. A selva e a luz do sol que brillaba sobre as follas murmuradoras desvanecéronse ante os meus ollos. Tiven unha visión borrosa de que o meu pai detiña bruscamente a súa marcha para mirarnos e daquela todo se encheu de tebras.

Un momento despois, xacía esperto no meu leito de sabas, suorento, tremendo e cheo de malestar. A xanela estaba aberta e un ar fresco corría polo cuarto. A lámpada ardía serenamente. Deduzo de todo isto que non nos alcanzaron os xabarís nin chocamos tampouco contra a terra, pois noutro caso non estaría eu aquí, mil séculos despois, lembrando tales acontecementos.

E agora colocádevos por un momento no meu lugar. Convivide comigo uns instantes na miña máis tenra infancia e imaxinádevos soñando tales horrores incomprensíbeis. Lembrade que eu era un neno inexperto, que nunca vira un xabaril en toda a miña vida, que nin sequera sabía o que era un porco doméstico. O máis próximo ao porco de canto coñecía era o touciño do almorzo, chamuscado na súa propia graxa. E, con todo, os xabarís, tan verdadeiros como a vida mesma, abalanzábanse nos meus soños e eu, cos meus fantásticos proxenitores, fuxía balanceándome polos altos espazos das árbores.

Marabillarédesvos de que me sentise aterrorizado polas miñas noites cheas de pesadelos? Estaba maldito. E, o que é peor aínda, tiña medo de falar, non sei por que; se callar, por un presentimento de culpa, aínda que tampouco comprendía a causa da miña culpabilidade. E así pasaron os anos, sufrindo en silencio, até que me fixen home e comprendín o porqué e o como dos meus soños.

CAPÍTULO IV

O que máis me desorienta destas miñas memorias prehistóricas é a impresión do elemento tempo. Non sempre me é posíbel coñecer a prioridade dos acontecementos, nin podo precisar se entre uns e outros transcorreron un, dous ou cinco anos, máis ou menos. Unicamente podo medir o paso dos anos xulgando o cambio de aspecto dos meus semellantes.

Tamén podo valerme de aplicarlles aos acontecementos a lóxica natural. Por exemplo, non cabe dúbida de que a miña nai e mais eu fuximos entre as árbores, afastándonos dos xabarís. Isto foi antes de eu coñecer a Orella Caída, o meu verdadeiro compañeiro da infancia. Tamén é igualmente certo que debín abandonar a miña nai no tempo transcorrido entre ambos os dous períodos.

Non teño outro recordo do meu pai que o que acabo de darvos. Nunca volveu aparecer nos seguintes anos. Ao meu xuízo, a única explicación posíbel é que debeu perecer pouco despois da aventura cos porcos bravos. Ese tivo que ser o seu malfadado final, non hai discusión posíbel. Estaba aínda en pleno vigor e só unha morte violenta e repentina puido arrebatárnolo. No entanto, ignoro como aconteceu: se afogou no río, se o devorou unha serpe ou se foi parar ao estómago do vello tigre Dente de Sabre está alén do meu coñecemento.

Cómpre advertir que unicamente lembro as cousas vistas cos meus propios ollos naqueles días prehistóricos. Se a miña nai soubo da fin do meu pai, nunca mo dixo. Dubido, de todos os xeitos, que tivese o vocabulario axeitado para transmitirme semellante información. Quizais a horda non chegaría a ter máis de trinta ou corenta sons por vocabulario, todo incluído.

Chámolles sons e non palabras porque eran en realidade sons primitivos. Carecían de significación variábel por medio de adxectivos e adverbios. Tales instrumentos da linguaxe aínda non se inventaran. En lugar de cualificar os nomes e verbos por medio de adxectivos e adverbios, valiámonos da entoación que lles dabamos aos sons, cambiando o ton e a duración, retardándoa ou acelerándoa. A duración dun son, ou sexa, o tempo empregado na súa pronuncia, encerraba o matiz do seu significado.

Tampouco tiñamos conxugacións. Os tempos verbais deducíanse polo contexto. Só expresabamos cousas concretas, porque só pensabamos en cousas concretas. Tamén dependiamos moito da xesticulación. A máis simple abstracción ficaba alén do alcance do noso pensamento e, se algunha vez chegaba alguén a pensala, éralle dificilísimo podela comunicárllela aos seus semellantes. Non existían para iso sons adecuados. Excedía os límites do seu vocabulario e, se inventaba algún son, sería incomprensíbel para os seus semellantes. Por iso tiña que recorrer á pantomima, ilustrando o pensamento canto lle fose posíbel, mentres repetía multitude de veces o novo son.

Así se desenvolveu a linguaxe. Os poucos sons de que dispuñamos permitíannos pensar un pouquiño máis aló deles e entón aparecía a necesidade de novos sons con que expresar o novo pensamento. Ás veces, con todo, pensabamos moito máis alá do alcance dos nosos sons e conseguiamos algunhas abstraccións, que nos resultaba imposíbel darlle a coñecer á horda. Despois de todo, a linguaxe non se ía formando rapidamente naqueles días.

Oh, crédeme! Eramos os seres máis simples do mundo. Pero sabiamos facer unha boa cantidade de cousas, hoxe ignoradas. Podiamos contraer as nosas orellas, movelas arriba e abaixo a vontade. Sabiamos rañar as costas coa maior facilidade do mundo e mesmo tirar pedras co pé. Eu fíxeno moitas veces. E o que é máis importante aínda: tendo rectas as pernas, podía inclinarme cara a diante, dobrándome pola cintura até tocar no chan, non coas puntas dos dedos, senón cos ósos do cóbado. E en canto á caza de niños de paxaros..., só quixese que me vise algún mozo do século XX! Mais non creades que faciamos coleccións de ovos. Comiámolos.

Aínda me lembro..., pero voume saíndo da miña historia. Falareivos primeiro de Orella Caída e da nosa amizade. Nos comezos da miña vida separeime da miña nai. Posibelmente porque ela, após a morte do meu pai, tomou unha nova parella. Teño poucos recordos del e nada bos. Era inconstante, revirado e malicioso. Aínda hoxe me abouxa a súa infernal charlatanaría. Tiña a alma demasiado inconsecuente para manter propósitos determinados. Os monos engaiolados recórdanme moito a el. Era un ser simiesco, esa é a mellor descrición que podo darvos del.

Odioume desde o primeiro día e axiña aprendín a temelo polas súas chanzas maliciosas. Eu apertábame contra a miña nai, recolléndome no seu colo cada vez que aparecía ante a miña vista. Mais ía medrando e era forzoso o separarme dela cada vez máis. Estas eran as oportunidades aproveitadas por Larapeteiro para amolarme. Debo aclarar que non tiñamos nomes naqueles tempos. Non se nos coñecía por apelativo ningún pero, para maior comodidade, púxenlles nomes aos diversos individuos da horda con quen vivín en máis íntimo contacto. Larapeteiro é o máis expresivo que podo atopar para describir o meu inapreciábel padrasto. En canto a min, nomeeime como Dente Longo, porque os meus cabeiros eran moi grandes.

Pero volvamos tratar de Larapeteiro. Asustábame a súa insistencia. Sempre estaba a picarme, provocándome e losqueándome, e mesmo en certa ocasión chegou a trabarme. A miña nai interviña moitas veces e era moi gracioso ver como escorrentaba a súa propia parella. O resultado de todo isto era unha deliciosa e interminábel disputa doméstica pola miña causa.

Non era, pois, feliz a miña vida no lar, aínda que hei de rirme de min mesmo cando escribo a frase «vida no lar». O lar! Eu non tiña lar no sentido actual da palabra. O meu lar era unha asociación e non unha vivenda. Vivía baixo os coidados da miña nai, pero non na súa casa, porque a miña nai vivía en calquera parte, empolicándose lonxe do chan en canto se aveciñaba a noite.

Era a miña nai unha muller moi primitiva. Aínda rubía ás árbores, cando os membros máis avanzados das nosas hordas vivían en cavernas, riba do río. Porén, a miña nai era suspicaz e retrógrada. As árbores eran suficientemente boas para ela. Tiñamos desde logo unha árbore favorita, onde xeralmente nos recolliamos, aínda que algunhas veces durmiamos noutras, se as sombras da noite se adiantaban. Dispuñamos dunha especie de basta plataforma feita de talos, poliñas e hedras, disposta sobre a pinza de dúas ramas que se bifurcaban do tronco. Parecía, máis ben, un enorme niño de paxaros, aínda que mil veces máis rudimentariamente entretecido. Tiña, con todo, unha característica que nunca vin en ningún niño: o teito.

Oh! Non era precisamente un teito como os que se fan hoxe en día. Nin sequera parecido aos dos aborixes. Era infinitamente máis basto que a máis basta das obras humanas coñecidas. Amorearámolo ás toas, colocando unha pía de follas e matas secas sobre a bifurcación das ramas. Catro ou cinco pinzas adxacentes servían de sostén ás viguetas, por así dicilo, formadas de ramas recias dunha polgada de diámetro, pouco máis ou menos. Sobre elas descansaban as matas e os ramallos secos. Parecía que revolvera todo sobre as pólas sen orde nin propósito, pois nin sequera se tentou bardar o teitume. E debo confesar, en honra á verdade, que cando caía un bo chuvasco enchíase miserabelmente de pingueiras.

Pero Larapeteiro... fixo que a vida do lar fose unha carga pesada para a miña nai e para min e non quero referirme con isto ao niño cheo de pingueiras, senón ao grupo vivente que formabamos os tres. El era moi mal intencionado ao perseguirme, único propósito que mantiña firmemente durante máis de cinco minutos seguidos. Ademais, co transcorrer do tempo, a miña nai fora cedendo na miña defensa e creo que, a forza de disputas promovidas por Larapeteiro, cheguei a resultarlle molesto. O certo é que a situación ía de mal a peor e agravábase tan rapidamente que me vería obrigado a deixar para sempre o meu lar por decisión propia. Pero foime negada a satisfacción de levar a cabo este acto de independencia. Antes de que me dispuxese a marchar, guindáronme violentamente. Quero explicárvolo polo miúdo.

Un día, cando eu estaba só no niño, atopou Larapeteiro a oportunidade. A miña nai e mais el marcharan xuntos cara aos pantanos dos amorodos. Mais debía telo todo preparado de antemán, porque o sentín vir polo bosque, só, rosmando e encolerizándose a si mesmo. Como era costume entre todos os da nosa horda cando estaban ou querían estar coléricos, detíñase de cando en cando para golpear o peito cos puños pechados.

Comprendín o desamparo da miña situación e engruñeime tremendo no niño. Larapeteiro achegouse directamente á árbore, lembro que era un carballo, e comezou a rubir por el, sen cesar nunca no seu infernal balbordo. Xa vos dixen que o noso idioma era extremadamente mesquiño; así é que tiña que retorcelo para expresarme o seu inmenso odio e o seu propósito de resolver naquela ocasión as súas contas comigo.

Cando rubiu até a base do niño, fuxín por unha póla horizontal. Perseguiume máis aló e eu fuxín cada vez máis arriba. Finalmente rubín até as poliñas máis finas, entre as follas. Larapeteiro foi sempre un covarde e a súa precaución era agora maior que a súa rabia. Tiña medo de seguirme até as poliñas pequenas, porque o peso do seu corpo crebaríaas antes de alcanzarme.

Porén, o miserábel non o necesitaba disto e el sabíao moi ben, o moi lercho! Cunha pérfida expresión no seu rostro, brillando os seus ollos saltóns con refinada crueldade, empezou a sacudir as pólas. Eu estaba no extremo mesmo dos ramallos agarrándome ansiosamente, mais coas súas sacudidas comezaron a crebar as poliñas baixo o meu peso. A terra estaba debaixo de min a uns vinte pés de distancia.

Continuou as súas sacudidas máis furiosamente cada vez, gruñindo e rinchando os dentes no seu odio infinito. E logo veu a fin. As miñas catro agarradoiras romperon á vez e, así, caín de costas, mirándoo aínda, sostendo aínda nos meus membros agarrotados as poliñas tronzadas. Afortunadamente , non había xabarís debaixo e a miña caída terminou sobre as duras matogueiras.

Polo xeral, as caídas adoitaban terminar cos meus soños e era suficiente a sacudida nerviosa para servir de ponte entre miles de séculos e lanzarme sobre o leito, completamente esperto, suando e trémulo, mentres ouvía o reloxo de cuco do salón que canta as horas. No entanto, tiven moitas veces este soño do abandono do meu lar e aínda non espertei nin unha soa vez. Pola contra, sinto sempre o ruído do golpe ao chocar, xemendo, contra o chan.

Xazo despois da caída rabuñado e doente. Escudriño a través dos arbustos e vexo aínda a Larapeteiro que entoa un cántico infernal de alegría, levando o compás cos seus abalos. Entón afogo os meus xemidos. Xa non estaba baixo a seguridade das árbores e sabía do perigo que corría se atraía os animais carniceiros con mostras de dor demasiado ruidosas.

Recordo que, ao conter os meus suspiros, intereseime en admirar os estraños efectos de luz que producía o abrir e pechar as pálpebras húmidas de bágoas. Comecei a recapacitar despois e puiden decatarme de que non estaba tan maltratado pola caída. Perdera algúns pelos e unhas tiras de pelello, o extremo afiado dunha póla rota estaba fincado unha polgada no antebrazo e doíame insoportabelmente a cadeira dereita, que recibira todo o golpe da caída. Pero isto, en realidade, carecía de importancia. Non rompera óso ningún e naqueles tempos, a carne humana tiña mellores calidades curativas que hoxe. Foi, con todo, unha soberana caída, pois unha semana despois andaba aínda ranqueando coa miña cadeira dorida.

Aínda xacía entre as matas cando me asaltou o sentimento da miña desolación. Xa non tiña fogar. Propúxenme firmemente non volver xamais vivir con Larapeteiro e a miña nai. Marcharía lonxe, moi lonxe, a través da selva virxe, e atoparía unha árbore para min só onde poder recollerme. En canto á comida, xa sabía onde a podería atopar. Había máis dun ano que non dependía da miña nai para buscala. Ela non ofrecía entón máis que a súa protección e a súa guía.

Arrastreime aos poucos fóra das matogueiras. Aínda me volvín unha vez e vin a Larapeteiro que continuaba no mesmo sitio co seu canto e as súas sacudidas. Non era cousa que me agradase ver. Sabía que tiña que andar con moita precaución e durante esta miña primeira xornada no mundo andei con extremo coidado.

Non sabía nin pensaba cara a onde ía. Tiña un único e firme propósito: fuxir lonxe do alcance de Larapeteiro. Rubín ás árbores e vaguei por elas horas e máis horas, pasando dunha a outra, sen pór xamais os pés na terra. Porén, nin tiña ruta fixa nin camiñaba constantemente. A inconstancia estaba no meu temperamento, como no de todos os da miña horda. Ademais, eu era aínda un neno e detíñame moitas veces para xogar durante o camiño.

Son moi borrosos estes recordos de canto me acaeceu entón. Os meus soños non os conservan. O meu outro eu esqueceu moito, sobre todo neste período particular. Nin eu puiden tampouco reconstruír os diversos soños, a fin de atopar a ponte que una o baleiro entre o abandono do meu lar e a miña chegada ás covas.

Lembro que algunhas veces fun por descampados, percorríaos con grande azoramento, descendendo ao chan e correndo velozmente. Lembro tamén que seguiron días de chuvia e de sol, así é que debín vagar só durante moito tempo. Soñei intensamente coa miña miseria baixo a chuvia, co padecemento da fame e co xeito de aplacala. Forte abondo é a impresión da caza de lagartos sobre a cima rochosa dun cerro espido. Corrían baixo as rochas, fuxindo os máis deles; pero algunhas veces, envorcando as pedras, lograba atrapar algún. As serpes escorrentáronme do cerro. Non me perseguiron. Saían a asollarse sobre as rochas planas, pero era tal o meu terror hereditario que fuxín delas tan rápido como se verdadeiramente me perseguisen.

Despois lembro morder a amarga codia das árbores novas. Teño a vaga reminiscencia de comer moitas noces verdes, coa súa vaíña branda e as súas leitosas améndoas. E recordo aínda máis concretamente o sufrimento dunha dor de estómago, a causa, talvez, delas ou dos lagartos; non o sei ben. O que non ignoro é que tiven unha inmensa sorte ao non ser devorado durante as horas que me retorcía no chan sufrindo os efectos da indixestión.

CAPÍTULO V

Preséntaseme bruscamente a impresión da escena do día en que saín do bosque. Atopábame ás beiras dun amplo clareiro espido. A un lado alzábanse elevadas rochas. Ao outro corría un río. A ribeira descendía escarpada cara ás augas que, de cando en cando, se internaban na terra por gretas e derrubamentos. Estes eran os bebedoiros da horda que vivía nas cavernas.

Tal era o lugar onde me aventurei a entrar. Constituía, por así dicilo e, estirando algo a palabra, a vila. A miña nai, Larapeteiro e eu, e algúns outros seres primitivos, viñamos ser algo así como habitantes dos arrabaldes. Formabamos parte da horda, aínda cando viviamos un pouco afastados dela. Aínda que a distancia non era moi grande, tardara en chegar unha semana. Se fose directamente, no canto de errar polo bosque, podería andar o camiño nunha hora.

Como ía dicindo, ao saír ao linde da selva, vin as cavernas abertas nas rochas, a terra chá e os bancais dos bebedoiros. E sobre a terra chá vin moitos da horda. Estivera errando, como un meniño abandonado, durante máis dunha semana, sen ver ningún da miña propia raza. Vivira entre o pánico e a desolación. E agora, ao contemplar os meus semellantes, sentinme invadido de gozo e corrín alborozado cara a eles.

Entón sucedeu algo moi estraño. Algúns, ao verme, lanzaron un berro de alarma e, ao instante, chorando de terror, fuxiu a horda. Saltando e arrastrándose sobre as rochas, mergulláronse na boca das covas e desapareceron. Todos agás un neno pequeno, que se desprendeu no seu descoido, rodando até a parte inferior das rochas. Alí choraba, doente e queixoso. A nai saíu da caverna, lanzouse ao seu encontro, colleuno apertadamente e rubiu de novo ao seu acubillo.

Achábame outra vez completamente só. O concorrido campo aberto quedou deserto por sorpresa. Sentei desconsolado e choricando. Non era quen de entender por que a horda fuxira de min. Sóubeno máis tarde, cando coñecín os seus costumes. Cando me viron abalanzarme fóra do bosque a toda présa, creron que algún animal cazador me perseguía. A miña presentación descortés dispersáraos.

Senteime mirando cara á boca das cavernas e decateime de que a horda estaba a observarme. Axiña asomaron as cabezas. Despois chamábanse e contestaban entre si. Na rapidez da confusión, moitos non se meteron nas súas propias cavernas. Algúns dos máis novos refuxiáronse nas alleas. As nais non os chamaban polos seus nomes, porque esta invención aínda nos era descoñecida, de xeito que ninguén tiña nome. As nais lanzaban voces queixosas e anhelosas que os seus pequenos recoñecían. Así, se a miña nai estivese alí e me chamase, distinguiría a súa voz entre as de mil nais e tamén ela recoñecería a miña entre outras mil.

Continuaron durante un instante as chamadas e as respostas; mais eran demasiado cautelosos para saír das cavernas e descender á chaira. Á fin, un atreveuse. Estaba destinado a desempeñar un gran papel na miña vida, así como eu o representei na vida de todos os da horda. Era Ollo Vermello, como lle chamaremos nas páxinas desta historia, porque tiña as pálpebras arroibadas e os ollos inflamados, o que lle daba un aspecto particular, como se anunciase o seu terríbel salvaxismo. A cor da súa alma era, tamén, vermella.

Verdadeiro monstro en todos os sentidos, o seu corpo xigante había de andar polos oitenta quilos. Era o máis corpulento de cantos semellantes meus vira. Nin entre a Xente do Lume nin entre a Xente das Árbores, vin nunca nada tan xigantesco. Cando ás veces leo casualmente nos xornais a descrición dos nosos modernos atletas e loitadores, pregúntome que posibilidades tería o mellor deles fronte a Ollo Vermello.

Temo que ningunha. Coas tenaces dos seus dedos de ferro arrincaríalles un músculo dun só tirón, ou separaríalles un bíceps do resto do corpo. Cun revés ou unha leve puñada da súa man machucaríalles o cranio como se fose unha casca de ovo. Un golpe dos seus terríbeis pés (ou mans traseiras) destriparíaos. Con só retorcelo romperíalles o pescozo e cun simple chascar das súas mandíbulas atravesaríalles ao mesmo tempo a xugular e a columna vertebral.

Aínda sentado, era quen de saltar horizontalmente cinco metros de distancia. Era tan peludo que daba medo. Adoitabamos ensoberbecernos de non selo moito; porén, el estaba completamente cuberto de pelo na parte superior e inferior dos brazos e mesmo nas orellas. Unicamente nas palmas das mans, dos pés e na zona debaixo das pálpebras non lle medraba pelo. Horrorosamente feo, a súa boca feroz e rinchante e o seu enorme beizo bambeante harmonizaban cos terríbeis ollos.

Este era Ollo Vermello, quen se arrastrou cauteloso fóra da caverna e descendeu ao chan. Ignorándome, comezou a recoñecer o lugar; inclinándose tanto cara a diante desde a cintura, segundo camiñaba, que a cada paso tocaba cos cotenos no chan. Era realmente unha postura incómoda e precisaba de tocar cos cotenos no chan para manter o equilibrio. Dígovos que el sabía correr sobre as catro patas, cousa que a todos os demais nos resultaba moi incómoda. Raros eran, ademais, os que entre nós andaban mantendo o equilibrio sobre os cotenos. Isto só ocorría por atavismo e Ollo Vermello era o maior dos atavismos.

Iso é o que era: un atavismo. Estabamos no proceso de trocar a nosa vida arbórea en terrea. Había moitas xeracións que viñamos realizando este cambio, co que o noso porte e o noso corpo mudaban tamén. Mais Ollo Vermello era unha regresión ao máis primitivo da Xente das Árbores. Como nacera na nosa horda, era forzado que permanecese entre nós; porén, en realidade representaba o atavismo e o seu sitio estaba noutra parte.

Prevido e sempre alerta, ía dun lado para outro na terra chá, escudriñando entre as árbores, querendo albiscar o animal cazador que todos sospeitaban que me perseguía. E mentres facía isto, a horda apiñábase na boca das cavernas e observaba sen reparar en min.

Á fin, Ollo Vermello decatouse de que ningún perigo axexaba. Regresaba da entrada do barranco, onde baixara a beber no bebedoiro. Achegouse cara a onde eu estaba, pero sen ollarme. Proseguiu camiñando ao azar, até que deu de fociños sobre min e, entón, sen mediar nada e con incríbel rapidez, soltoume na cabeza un tremendo lapote. Recuei cambaleando un bo treito e caín contra o chan medio aparvado, mentres se ouvía un salvaxe tumulto de risas e gargalladas ouveantes que viñan das cavernas. Era unha gran broma, polo menos naqueles tempos, e dese xeito o apreciou a horda con grande alegría.

Así foi como me recibiron na horda. Ollo Vermello non volveu nin sequera fixar a súa atención en min e deixoume en liberdade para chorar e xemer como quixese. Achegáronse con curiosidade algunhas mulleres e recoñecinas enseguida, por telas atopado o ano anterior cando a miña nai me levaba ás engrobas onde crecían as abeleiras.

Mais axiña me deixaron só e foron substituídas por unha ducia de curiosos e impertinentes raparigos. Formaron un círculo ao meu redor e sinaláronme co dedo facendo xestos, furgándome e provocándome. Eu estaba asustado e aguanteinos ao principio; despois apoderouse de min a ira e saltei armado de uñas e dentes sobre o máis audaz deles, que non era outro que Orella Caída. Doulle este nome porque só podía aguzar unha das orellas. A outra colgaba sempre fláccida e sen movemento. Algún accidente danáralle os músculos, privándoo do seu uso.

Encarámonos un contra o outro, como os nenos cando rifan. Rabuñámonos e trabámonos, arrincámonos o pelo, forcexamos e tirámonos polo chan. Recordo que conseguín facerlle unha chave, a que nos meus tempos universitarios descubrín que era unha «Media Nelson», que me deu certa vantaxe. Mais non gocei moito tempo dela, porque el dobrou unha perna e co pé (ou coa man traseira) deume un golpe tan salvaxe que por pouco me destripa. Tíveno que soltar para salvarme e volvemos de novo ambos os dous á loita.

Orella Caída era un ano máis vello ca min, mais a miña rabia era maior que a súa e á fin tivo que confiarse ás súas pernas e fuxir. Perseguino cruzando a chaira e atravesando despois un dos barrancos que daban ao río. Porén, Orella Caída era mellor coñecedor ca min do lugar e tomou a diagonal da chaira para lanzarse á boca aberta dunha cova.

Antes de decatarme de nada, xa estaba eu dentro da escuridade da cova. Inmediatamente sentinme aterrorizado. Nunca antes vira unha caverna. Comecei a xemer, chorar e berrar. Orella Caída parolaba na sombra facéndome burla e, saltando sobre min na escuridade , tomboume dun empuxón sen que puidese velo. Non se arriscou, con todo, a un segundo encontro e optou por retirarse. Eu achábame entre el e a entrada da cova e, aínda que non o vin pasar , pareceu como se pasase por alí. Agucei o ouvido, pero non puiden pescudar onde estaba. Isto desconcertoume e, cando volvín ao exterior , sentei alí, á espreita.

Non saíra pola entrada, estaba certo diso e, no entanto, ao cabo dalgúns minutos deume un golpe no cóbado. Corrín outra vez tras el e, de novo, volveu meterse na cova; mais esta vez parei na entrada. Deixeime caer a curta distancia e observei. Orella Caída non saíu mais, con todo, volveu como antes darme un golpe no cóbado e perseguino por terceira vez, até que penetrou na caverna.

Volveu repetir o xogo varias veces. Logo seguino até o interior da cova, buscándoo inutilmente. A miña curiosidade aumentaba. Non podía comprender de que maneira me burlaba. Chegabamos até a caverna, de onde nunca saía, mais sempre volvía ridiculizarme ao darme no cóbado. Desta sorte , a nosa loita transformouse nun xogo ás agachadas .

Seguimos xogando durante toda a tarde, descansando de cando en cando, e acabou por espertar entre nós un sentimento de amizade e chanza. Á fin, el non fuxiu de min e sentamos xuntos, rodeándonos cos nosos brazos. Pouco despois reveloume o misterio da caverna, conducíndome ao interior agarrado da man. A cova comunicábase con outra por unha pequena fenda, a través da cal escorregaba Orella Caída para saír ao ar libre.

Agora eramos xa bos amigos. Cando os outros raparigos se xuntaron ao meu redor para provocarme, el uniuse a min, saíndo na miña defensa e, tan duramente os acometemos, que axiña nos deixaron sós. Orella Caída deume a coñecer a aldea. Moi pouco podía explicarme no que a condicións e costumes se refire, pois non tiña palabras con que facelo; no entanto, aprendín moito observando as súas accións. Despois mostroume tamén as cousas e os lugares.

Conduciume pola chaira, entre as covas e o río, pola selva que máis aló comezaba, cara a un lugar herboso, baixo as árbores, onde xantamos cenorias de raíces fibrosas. Despois bebemos un bo grolo de auga fresca no río e gabeamos polo barranco en dirección ás covas.

No barranco volvemos atoparnos con Ollo Vermello. Mais eu só vin a Orella Caída retirarse acovardado a un lado, apertándose contra o barranco. Natural e involuntariamente, imiteino. Entón decateime da causa do seu terror. Era Ollo Vermello que baixaba cambaleando cara ao centro do barranco, xesticulando ameazador, cos ollos inflamados. Observei que todos os raparigos se escapulían lonxe del, o mesmo ca nós, mentres que os maiores o contemplaban con ollos cautelosos e apartában, cedéndolle o centro do camiño.

Ao chegar o crepúsculo, a chaira quedou deserta. A horda foi buscar a seguridade das covas. Orella Caída mostroume o camiño da nosa. Rubimos cara ao máis escarpado das altas rochas, máis aló das cavernas, até unha diminuta greta que non podía distinguirse desde o chan. Orella Caída escorregou dentro e eu seguino con dificultade, porque a entrada era moi estreita, e atopeime á fin nunha pequena cova aberta na rocha. Era moi baixa, non moito máis de medio metro de altura e talvez un metro de ancho por pouco máis dun metro de longo. Alí, apoiado un no colo do outro, pasamos a noite durmindo.

CAPÍTULO VI

Vendo como os raparigos máis audaces xogaban ás agachadas nas cavernas de entrada ancha, comprendín que estas debían estar deshabitadas. Ninguén durmía alí pola noite. Só se utilizaban para durmir as cavernas de boca estreita, mellores canto máis reducida fose a fenda de entrada, a causa do temor aos animais de presa que nos amargaban a vida naquelas noites e naqueles días do mundo primitivo.

Comprendín cal era a vantaxe destas cavernas de entrada estreita á mañá seguinte, logo da noite que durmín con Orella Caída. Despuntaba a alba, cando o tigre Dente de Sabre camiñaba pola chaira. Xa se ergueran dous da horda e correran a refuxiarse nunha das cavernas. Non sei se por efecto do pánico ou porque estaba Dente de Sabre demasiado preto, sen darlles tempo a rubir polo cantil até as gretas, o caso é que se meteron a fume de carozo na cova de boca ancha onde xogaramos Orella Caída e mais eu a tarde anterior.

Non hai maneira de dicir o que pasou dentro, mais podemos asegurar que os dous da horda se meteron polas fendas que comunicaban coas outras cavernas. A fenda era demasiado pequena para permitirlle o paso a Dente de Sabre, que volveu por onde entrara, ruxindo furioso. Resultaba obvio que fracasara durante a noite na súa cazaría e esperaba xantar tranquilamente algúns dos nosos. Viu os dous da horda na boca da outra caverna e saltou cara a eles, pero volvéronselle escapar escorregando polo pasadizo até a primeira caverna. Dente de Sabre, máis furioso que nunca, xesticulaba ameazador.

Armouse entre nós un horríbel balbordo. Asomarámonos desde o alto do cantil, ouveando e berrando en mil tons distintos. Xesticulabamos instintivamente con estrañas carantoñas, tan enfurecidos como o propio Dente de Sabre, só que a nosa ira estaba enlazada co medo. Lembro que eu berraba e xesticulaba como o que máis, non só seguindo o exemplo dos outros, senón obedecendo un impulso interior que me incitaba a obrar coma eles. Os pelos poñíanseme de punta e estremecíame en convulsións de rabia ardente e cega.

Dente de Sabre continuou lanzándose dunha caverna á outra. Pero os dous da horda escorregaban simplemente pola greta ou pasadizo e esquivábano. Entrementres, todos os demais, desde o cantil, procediamos a pórnos en acción. Cada vez que saía Dente de Sabre, lanzabámoslle pedras. Empezaramos por deixalas rodar sobre el, mais axiña comezamos a lanzalas con todo o impulso dos nosos músculos.

Este bombardeo encolerizou moito máis a Dente de Sabre. Abandonou a persecución anterior e saltou polas rochas cara a nós, cravando as súas garras nas rochas, gruñíndonos mentres rubía. Ante esta tremenda imaxe, refuxiámonos desde o primeiro até o último no interior das cavernas. Pódoo afirmar porque me asomei e vin que estaba completamente deserto o cantil onde Dente de Sabre, que pisara en falso, escorregaba e rodaba polas rochas.

Lancei unha exclamación para animar a todos e os penedos cubríronse novamente coa horda, que prorrompía en berros, e de novo as pedras rodaban máis á présa que antes. Dente de Sabre estaba frenético de ira. Asaltou outra vez as rochas e, nunha ocasión, até chegou ás primeiras cavernas de boca estreita, pero non puido forzar a entrada. Cada impulso era unha nova onda de cólera que agromaba en nós. Ao principio retirabámonos case todos cara ao interior das cavernas, pero algúns permanecían nos seus postos golpeándoo coas pedras, até que terminamos por quedar todos fóra sostendo as nosas descargas.

Nunca se viu unha fera tan poderosa tan completamente desconcertada. O seu terríbel orgullo estaba ferido e burlado pola astucia duns seres tan pequenos e débiles. Quedou no chan Dente de Sabre mirando para nós furioso, gruñindo, sacudindo o rabo e esquivando as pedras que chovían sobre el. Nunha ocasión lancei unha pedra no preciso momento en que levantaba a cabeza para mirar e a pedra caeulle de pleno sobre o nariz. Recuou dun brinco rápido, coas catro patas no ar, gruñindo a causa da dor e a sorpresa.

Decatouse da súa derrota; recobrou, con todo, a súa dignidade perdida e comezou a camiñar solemnemente afastándose da chuvia de pedras. Aínda se detivo no medio da chaira a mirarnos. Estaba ansioso e famento. Odiaba quedar sen xantar, para el só eramos unha boa provisión de carne; pero aínda que a asediara, éralle inaccesíbel. Estalamos nunha gargallada ao velo. Riamos tumultuosa e burlescamente. Seica os animais non gustan das burlas e encolerízanse cando se rin deles. De tal modo as nosas risas ofenderon tamén a Dente de Sabre. Volveuse cun espantoso ruxido e para sacudir o ridículo quixo volver acometernos. En realidade iso era o que queriamos. A loita converteuse nun xogo e nós gozabamos moito guindándolle pedras.

Non insistiu, con todo, no ataque. Recobrou o seu bo sentido, ademais de ter en conta que os nosos proxectís ían con toda a intención de facer dano. Recordo moi ben o aspecto dun dos seus ollos, inchado até case estar pechado por causa dunha das nosas pedras. E tamén conservo un vivo recordo da escena final, en que o vexo ao bordo da selva, onde se retirou: miraba cara a atrás, en dirección a nós, cos beizos retortos, mostrando a raíz dos seus enormes cabeiros, poñendo os pelos de punta e coa cola arqueada. Soltou un último ruxido e desapareceu entre as árbores.

Desatamos entón a nosa algarabía. Formigamos fóra das cavernas, examinando as pegadas das garras sobre os penedos do cantil e parolando todos á vez. Un dos dous perseguidos por Dente de Sabre até a dobre caverna era case un adolescente. Saíran ambos os dous moi orgullosos do seu refuxio, fachendeando ante a multitude que, admirada, comezara a rodealos. Pero apareceu entón no medio de nós a nai do máis novo e descargou sobre el toda a súa tremenda ira, tirándolle das orellas, arrincándolle o pelo e dándolle unha soberana malleira, mentres berraba como un demo. Era unha muller gorda e moi peluda, que facía as delicias da horda ao vela zurrar no seu fillo. Agarrándonos uns aos outros e rodando xuntos polo chan na explosión da nosa grande alegría, prorrompemos en estridentes gargalladas.

A horda, a pesar de vivir no reino do terror, era moi riseira. Tiñamos sentido do humor. A nosa alegría era excesiva e irrefreábel. Non tiñamos termo medio. Ante as escenas cómicas que advertiamos, inmediatamente escachabamos en convulsións de risa. As cousas máis sinxelas e bastas parecíannos cómicas. Oh! Viviamos nunha perpetua gargallada. Podo asegurárvolo.

Tratabamos todos os animais que invadían a nosa aldea da mesma maneira que a Dente de Sabre. Os barrancos e os bebedoiros estaban reservados para nós, porque lles faciamos imposíbel a vida ás bestas que vagaban ou penetraban nos nosos dominios. Até os máis feros animais cazadores, a forza de recibilos daquel modo, terminaron por deixarnos a soas nos nosos lugares. Non eramos loitadores coma eles; eramos astutos e covardes e xusto iso, xunto coa nosa desordenada propensión ao medo, fíxonos sobrevivir e vencer naquel ambiente de terror do mundo primitivo.

Orella Caída contaba, penso, cun ano máis ca min. Non tiña medio de expresión para relatarme a súa propia historia; porén, como nunca vin rastro da súa nai, crino orfo. Despois de todo, a paternidade non importaba gran cousa na nosa horda. O matrimonio estaba a se configurar e as parellas tiñan sempre aberto o camiño de rifar e separarse. A xente, nos nosos días, coa institución do divorcio, fai o mesmo, só que legalmente. Nós non tiñamos lei ningunha, rexiámonos polos costumes, que neste asunto particular eran bastante permisivos.

Con todo, como máis adiante se verá nesta narración, mostrabamos algúns febles trazos de inclinación cara á monogamia, que máis tarde habería de dar fortaleza e poder ás tribos que a adoptaron. Ademais, nos meus tempos, había xa algunha que outra parella fiel que vivía entre as árbores na veciñanza da miña nai. A vida no corazón da horda non incitaba á monogamia e, indubidabelmente por esta razón, as parellas fieis afastábanse para vivir soas. Alí permanecían unidas durante anos, pero cando marido ou muller morrían ou eran devorados, o que sobrevivía atopaba sempre un novo compañeiro.

Había unha cousa que moito me desconcertaba durante os primeiros días de residencia na horda. Era un inmenso e inexplicábel terror secreto que se apoderaba de todos. Ao principio parecía que só se refería á orientación: a horda temía o nordés. Vivía con grande inquietude respecto dese punto do horizonte e cadaquén miraba frecuentemente e con maior alarma cara a esa dirección que cara a ningunha outra.

Cando Orella Caída e mais eu iamos cara ao nordés para comer as cenorias de raíces fibrosas que estaban entón en sazón, volvíase tímido como nunca. Contentábase con comer as cenorias grandes e duras, ou as pequenas, pegañentas aínda, antes que aventurarse un pouco máis aló, onde había outras maduras e intactas. Cando me atrevín a chegar até alá, dábame a entender que algún grave perigo me axexaba naquela dirección; mais a pobreza da linguaxe non lle permitía expresar cal podía ser ese tremendo perigo.

Deime desa maneira moitas e moi boas enchentes, mentres el gruñía e berraba inutilmente. Non o podía entender, por máis alerta que me puña, nunca puiden ver perigo ningún. Calculaba sempre a distancia á árbore máis próxima e sabía que podía alcanzar o seu acubillo antes de que o león ou Dente de Sabre aparecesen de súpeto.

Un día, polo serán, levantouse un gran balbordo na horda. Alentado por unha idea fixa: o terror. A horda formigaba sobre o cantil, contemplando e sinalando cara ao nordés. Instintivamente corrín cara á seguridade da miña caverna, rubindo polo camiño esvaradío, antes de volverme a mirar a causa de todo aquilo.

E entón vin por primeira vez, alén do río, lonxe, cara ao nordés, o misterio do fume. Era o meirande animal que vira en toda a miña vida. Pensei nunha monstruosa serpe cuxa cabeza se erguía recta cara ao ceo sobre as máis altas árbores, axitándose e serpeando. E, con todo, non sei como entrevín na actitude da horda que non era o fume o verdadeiro perigo. Parecían temelo como anuncio dalgunha outra cousa. Non podía pescudar cal era esoutra cousa nin eles podían dicirmo. Mais pronto habería de sabelo e había de comprender que era máis terríbel que Acastañado, o león, que o tigre Dente de Sabre ou que as mesmas serpes, aínda que parecía que non puidese existir nada máis terríbel ca elas.

CAPÍTULO VII

Dente Fanado era outro raparigo que campaba por conta propia. A súa nai vivía nas cavernas, pero viñeran despois del outros dous fillos e viuse expulsado e abandonado á súa propia sorte. Contemplaramos a escena con xúbilo durante varios días. Dente Fanado non quería irse e, en canto a súa nai se afastaba da cova, metíase dentro. Cando ao regreso o atopaba alí, daba gusto ver como se encolerizaba. Case a metade da horda facía por quedar alí para contemplar aquel espectáculo. Primeiramente saían da caverna os gruñidos e chíos da nai; despois, o ruído da malleira e os alaridos de Dente Fanado, coreados polos outros dous raparigos máis pequenos. E finalmente, como a erupción dun volcán en miniatura, Dente Fanado era lanzado fóra.

Ao cabo de varios días rematou definitivamente a súa expulsión do lar. Estivo a lamentar a súa dor, sen que ninguén lle fixese caso, no centro da chaira e, após unha media hora de pranto inútil, determinou vir vivir con Orella Caída e comigo. A nosa cova era moi pequena; no entanto, apertándonos moito había sitio para os tres. Con todo, non lembro que Dente Fanado estivese connosco máis dunha noite; así é que o accidente debeu ocorrerlle enseguida.

Aconteceu ao mediodía. Comeramos pola mañá a nosa ración de cenorias e logo aventurámonos polas árbores, despreocupados cos nosos xogos. Non podo explicarme como Orella Caída perdeu o seu receo habitual: supoño que distraído polo xogo, como xa dixen. Estiveramos moito tempo xogando ás agachadas entre as árbores. E vaia un xogo! Saltabamos espazos de tres ou catro metros como se tal cousa. Un salto deixándonos caer desde sete ou oito metros de altura non tiña para nós ningunha importancia. Case me dá apuro dicirvos, de feito, os enormes treitos que saltabamos. Cando nos fixemos máis pesados, aprendemos cos anos a ser máis precavidos nos saltos; porén, a aquela idade os nosos corpos eran como vimbias e faciamos con eles o que queriamos.

Dente Fanado despregaba unha extraordinaria axilidade nestes xogos. El pandaba menos veces que ningún e no transcurso do xogo atopaba sempre algún pinchacarneiro imposíbel que nin Orella Caída nin eu eramos capaces de imitar. A dicir verdade, hei confesar que nos daba medo tentalo.

Cando apandabamos algún de nós, Dente Fanado corría até o extremo das ramas máis altas da árbore, a uns vinte meros do chan, sen nada debaixo que puidese amortecer a caída. A uns sete metros por baixo e a cinco máis da perpendicular, pendía unha grosa póla doutra árbore. Cando o perseguiamos até as ramas altas, Dente Fanado, facéndonos fronte, comezaba a sacudir a rama en que se achaba e isto, como é natural, facía que nos detivésemos. Entón balanceábase e, cando á fin iamos collelo, deixábase caer a impulsos da oscilación da rama, da que se servía como un trapecio. Durante a caída, daba un pinchacarneiro no ar para quedar de fronte a outra rama onde había de agarrarse. Esta dobrábase ao golpe e ás veces mesmo renxía ameazando con romper; pero non se crebou nunca e sempre viamos entre as follas o rostro de Dente Fanado que nos facía acenos de burla e de triunfo.

A min tocoume apandar a última vez que Dente Fanado tentou o seu famoso salto. Alcanzara xa o extremo da rama e comezaba a bambeala. Arrastrábame cara a el, cando de súpeto ouvimos un berro de alarma de Orella Caída. Mirei cara a abaixo e vino na bifurcación mesma das pólas xunto ao tronco, aniñándose contra el. Tamén eu me aniquei instintivamente contra a grosa póla en que me encontraba. Dente Fanado contivo o seu abalo, pero a rama continuou aínda as súas oscilacións, arqueándose de arriba a abaixo entre o rumor das follas.

Ouvín crebarse unha poliña seca e, mirando cara a abaixo, vin o primeiro home da Xente do lume. Avanzaba silandeiramente sobre a terra, esculcando as árbores. Pensei primeiro que sería algún animal salvaxe, porque levaba ao redor da cintura e sobre os ombreiros farrapos de pel de oso. Logo distinguín as súas mans, os seus pés e máis claramente as súas faccións. Parecíase moito á miña propia especie, só que era menos peludo e os seus pés menos parecidos ás mans que os nosos. En efecto, como puiden observar máis tarde, esta Xente do Lume eran menos peludas ca nós, como nós o eramos menos que a Xente das Árbores.

Ao velo, comprendino todo perfectamente. Este era o terror do nordés que anunciaba o misterio do fume. Con todo, eu estaba sorprendido: non era, certamente, ningún monstro terríbel. Ollo Vermello ou calquera dos nosos homes máis fortes serían un temíbel rival para el. Era vello, ademais, engurrado polos anos e os seus cabelos parecían grises. Coxeaba penosamente dunha perna. Non cabía dúbida de que poderiamos fuxir e rubir máis rápido ca el. Nunca nos podería coller, diso estou seguro.

Pero levaba na man algo que eu non vira nunca: un arco e unha frecha. Ambas as cousas aínda non significaban nada para min. Como podía comprender que a morte nos axexaba naquel anaco de madeira curva? Orella Caída si que o sabía. Sen dúbida vería antes Xente do Lume e coñecía algo da súa maneira de ser. O home do Lume mirouno, dando a volta arredor da árbore. Orella Caída deu tamén a volta sobre a bifurcación das ramas, pondo sempre o tronco entre el e o home do Lume. Este volveuse en dirección distinta repentinamente. Orella Caída, sorprendido, tamén se volveu velozmente, pero non puido ocultarse antes de que o home do Lume tendese o arco.

Vin como saltaba a frecha disparada, rozaba a Orella Caída e se fincaba oblicuamente contra unha póla, para caer despois ao chan. Saltei, bailando de alegría sobre a alta rama onde estaba empolicado. Seica era un xogo! O home do Lume tiráballe cousas a Orella Caída, coma nós cando xogabamos.

Continuou un tempo máis o xogo; mais Orella Caída non se expuxo unha segunda vez. Entón o home do Lume mirou cara a arriba. Eu boteime adiante, asomándome fóra da rama horizontal, provocándoo coa miña media charla e con ganas de xogar. Desexaba que intentara acertarme coa cousa. Miroume, pero non se deu por aludido e fixou a atención en Dente Fanado, que aínda se balanceaba lixeira e involuntariamente no extremo da rama.

A primeira frecha pasoulle por riba. Dente Fanado berrou de medo. O dardo dera no albo. Isto mudaba para min o aspecto da cuestión. Perdín inmediatamente as ganas de xogar e recollinme trémulo detrás das pólas. Dúas frechas máis pasaron rozando a Dente Fanado, asubiando ao pasar entre as follas e, tras describir un arco no ar, caeron cara á terra.

O home do Lume tensou de novo o seu arco. Cambiou de posición desviándose algúns pasos e fixo un novo intento. Vibrou sonoro o arco, saíu a frecha disparada e Dente Fanado, lanzando un tremendo alarido, desprendeuse da rama. Vino caer volteando; parecía que fose todo brazos e pernas; levaba cravado o dardo no peito e aparecía e desaparecía a cada volta do corpo esborrallado.

Caeu, entre a estridencia dun berro, desde vinte metros de altura. Foi esmagarse contra o chan cun golpe como un estalo. Rebotou o corpo e caeu de novo. Aínda vivía, porque se axitou rabuñando con pés e mans. Recordo o home de Lume correndo cara a el cunha pedra e machucándolle a cabeza; logo... non lembro máis nada.

Sempre, na miña infancia, ao chegar este momento dos meus soños, espertaba berrando e aterrorizado... para atopar a miúdo a miña nai ou a miña coidadora que, ansiosas e sobresaltadas, me acariñaban os cabelos e me dicían que estaban ao meu lado e nada debía temer.

O meu soño seguinte representoume a fuxida a través da selva en compaña de Orella Caída. Dente Fanado, o home do Lume e as árbores da traxedia xa non estaban. Orella Caída e mais eu, cheos de pánico e de receo, fuxiamos entre as árbores. De súpeto, sentín na perna dereita unha dor ardorosa. Un dardo atravesárame a carne. A punta e a cana da frecha do home do Lume asomaban respectivamente a cada lado da perna. Non só a tensión da frecha me doía intensamente, senón que impedía os meus movementos e imposibilitábame para seguir a Orella Caída.

Detívenme á fin, aniñándome ao abrigo das pólas dunha árbore. Orella Caída seguiu adiante. Chameino ansiosamente, aínda o lembro, e el detívose para mirar atrás. Entón volveu cara a min rubindo polas ramas e examinando o dardo. Tratou de arrincalo, pero por unha banda impedíallo a punta barbada e pola outra o extremo da cana rodeada de plumas. Facíame moito dano e mandeille parar.

Permanecemos acazapados uns instantes: Orella Caída, nervioso e con ansiedade de irse, miraba inquieto e medorento cara a un e outro lado; eu, xemendo e chorando en voz baixa. Orella Caída ardía en desexos de fuxir e, con todo, permanecía ao meu lado; sabía o perigo que o ameazaba e non quixo abandonarme a pesar do terror. Vexo na súa conduta a sombra precursora do altruísmo e do compañeirismo que contribuíron a que o home sexa o máis poderoso de todos os animais.

Aínda quixo arrincarme a frecha unha última vez, resgando a carne, pero eu detíveno enfurecido. Entón inclinouse e comezou a trabar na cana do dardo. Mentres o facía, sostiña firmemente a frecha entre as súas mans para que non me magoase a ferida, en tanto que eu me apoiaba sobre el. Moitas veces penso nesta escena: os dous raparigos, na infancia da vida, e un deles dominando o seu terror e o seu egoísmo de fuxir, para permanecer ao meu lado ofrecéndome a súa axuda. E entón levantouse ante os meus ollos todo o que alí estaba latente e vexo a visión de Damón e Pythias, os mártires, a Cruz Vermella, os guías que emprenden os heroísmos desesperados, o padre Damián e Cristo mesmo e todos os grandes homes da Terra, cuxa fortaleza ten as súas pegadas orixinarias no lazo primitivo e rudimentario de Dente Fanado, Orella Caída e outros ignorados habitantes do mundo nacente.

Cando Orella Caída triturou a cana do dardo, puido separar a punta facilmente e arrincar a frecha. Levanteime para proseguir a nosa fuxida; pero agora foi el quen me detivo. A perna sangrábame profusamente. Rompera, sen ningunha dúbida, algunha das veas menores.

Orella Caída correu cara ao extremo da póla, arrincou un puñado de follas tenras e púxoas cubrindo a ferida. Cumpriron co seu propósito, xa que o sangue deixou de abrollar inmediatamente. Entón continuamos adiante, volvendo á seguridade das cavernas.

CAPÍTULO VIII

Lembro moi ben o primeiro inverno após marchar do lar. Durante os meus soños volvín padecer os estremecementos de frío. Orella Caída e mais eu sentabamos moi xuntos, estreitándonos cos brazos e as pernas, denegrido o rostro e tremendo. Ao amencer era cando me sentía máis entumecido. Naquelas horas xeadas durmiamos pouco e esperabamos o despuntar do día, aterecidos e desamparados, para reconfortarnos cos raios do sol.

Renxía a xeada baixo os nosos pés cando saïamos da caverna. Unha mañá descubrimos unha capa de xeo sobre as augas quietas no remanso do bebedoiro. A noticia estendeuse pola horda e todos nos preguntabamos que podería ser aquilo. O ancián Miolo do Óso, que era o máis vello da horda, non vira nunca nada semellante. Lembro a mirada interrogativa, perplexa e chorosa que brotou dos seus ollos ao examinar o xeo. Esa mirada chorosa resplandecía nos nosos ollos cando non comprendiamos algo ou cando sentiamos o aguillón dalgún vago e inexpresábel desexo. Tamén Ollo Vermello veu examinar o xeo. Chegaba aterecido e volveuse a mirar cara ao nordés, como se quixese relacionar a Xente do Lume con este último achado.

Con todo, só atopamos xeo esa mañá a pesar de ser aquel inverno o máis frío que tivemos que sufrir. Non recordo ningún outro que fose tan duro. Pensei moitas veces que sería precursor dos innumerábeis fríos vindeiros, cando as sabas de xeo ían baixando do norte afastado arrastrándose sobre a face da terra. Nós non chegamos a velas. Deberon pasar moitas xeracións antes de que os descendentes da horda emigrasen ao sur ou permanecesen alí adaptados ás variábeis condicións do medio.

A nosa vida era un azar. Viviamos sen xeito nin dereito. Nin se planeaba nada, nin nada se executaba. Comiamos cando tiñamos fame, bebiamos ao sentir a sede, retirabámonos ao abrigo das covas cando a noite se aproximaba e pasabamos nun xogo fortuíto o resto da vida.

Eramos moi curiosos, fáciles de divertir e pródigos en bromas e xogos. Só a cólera ou o perigo nos tornaban serios e graves; pero tan axiña como se disipaba a ameaza, esquecíase todo.

Ilóxicos, inconsecuentes e inconstantes, careciamos de firmeza nos nosos propósitos e esta era a causa da superioridade da Xente do Lume, que posuía todo isto en que tan pobres eramos nós. Nalgunhas cousas, con todo, eramos capaces dalgún propósito longamente acariñado, especialmente na vida emocional. O caso das parellas monogámicas ao que antes me referín podería interpretarse como efecto dun costume; pero non ocorre o mesmo coa miña paixón cara a Bulideira, nin menos aínda coa inimizade oculta que existía entre Ollo Vermello e mais eu.

O que máis me aflixe cando volvo os meus ollos a esa vida afastada é a nosa inconsecuencia e a nosa estupidez. Nunha ocasión atopei unha cabaza rota, coa concavidade cara a arriba, a maneira de cunco, chea de auga de chuvia. Era doce a auga e bebín dela. Mesmo levei a cabaza e a volvín encher no río, en parte para bebela e en parte para derramala sobre Orella Caída. Despois tirei a cabaza sen máis consecuencias. Non me cabía na cabeza nin se me ocorreu nunca enchela de auga e levala á cova. Con todo, moitas veces, durante a noite, tiña sede, sobre todo despois de comer cebolas, e tiña que sufrila, porque ninguén ousaba saír a beber fóra das cavernas.

Máis adiante atopei outra cabaza en cuxo interior soaban as sementes. Moito me divertiu isto; pero era un xoguete e máis nada que un xoguete. Non pasou, con todo, moito tempo sen que se adoptase á fin o uso das cabazas para depósitos de auga da horda. Non fun eu o inventor; correspóndelle a honra diso ao ancián Miolo do Óso e bo é aclarar que foi a necesidade dos seus avanzados anos a causa produtora da innovación.

En calquera caso, o primeiro en usar as cabazas para beber na horda foi Miolo do Óso. Podía ter así unha reserva de auga na caverna onde moraba e que lle pertencía ao seu fillo Careco, quen lle permitiu ocupar un recuncho dela. Adoitabamos ver a Miolo do Óso cando enchía a súa cabaza no bebedoiro para levala despois á caverna. A horda era moi dada a imitar; así é que, uns primeiro e outros despois, cadaquén procurou unha cabaza parecida, até que se xeneralizou a práctica de almacenar a auga deste xeito.

Ás veces, o ancián Miolo do Óso, por mor dos seus achaques, non podía saír da caverna e entón Careco enchíalle a súa cabaza. Algún tempo despois, Careco delegou esta tarefa no seu fillo Beizo Longo e, despois, cando se restabeleceu Miolo do Óso, continuou Beizo Longo levándolle a auga. Andando o tempo, os homes deixaron de transportar auga, impóndolles a tarefa ás mulleres e aos nenos. Orella Caída e mais eu, que viviamos independentes, levabamos tan só a auga para nós e adoitabamos burlarnos dos demais raparigos cando os chamaban para que cargasen as cabazas, deixando a alegría dos seus xogos.

Os nosos progresos eran lentos. Aínda os adultos pasaban a vida xogando moito máis do que agora xogan os nosos nenos. Nisto non nos igualaba ningún animal. O pouco que aprendiamos era a causa dos xogos ou da nosa curiosidade e penetración. Por iso foi o uso das cabazas o máis grande invento da horda durante todo aquel tempo. Ao principio limitabámonos a gardar auga nelas, como facía o ancián Miolo do Óso. Pero certo día, unha das mulleres, non lembro cal, encheu de amoras unha cabaza e tróuxoa á caverna. Ao pouco tempo todas as mulleres as traían cheas de bagas, noces e raíces. Outra muller inventou unha nova evolución do sistema de transportes; sen dúbida a súa cabaza sería moi pequena ou, se callar, esquecéraa; pero fose o que fose, o caso é que atou dúas follas grandes, coséndoas con xuncos, e puido traer así unha cantidade de bagas moi superior á que cabería na maior das nosas cabazas.

Até aí e non máis aló chegamos nos medios de transporte durante a miña vida na horda. A ninguén se lle ocorreu tecer unha cesta con vimes ou xuncos. Ás veces ataban con variñas flexíbeis e con hedras os feixes de fento e pólas que traían ás covas para deitarse sobre eles. Se callar, ao cabo de dez ou vinte xeracións chegariamos a inventar o tecido das cestas. E despois viría outra cousa indubidabelmente: se se tecían vimes para facer cestos, o paso próximo sería o tecido da tea. Seguiría a isto o vestido e ao cubrir a nosa nudez, nacería o pudor.

Así se ía avanzando no mundo prehistórico. Pero nós estabamos a empezar o camiño e non podiamos ir moi lonxe nunha xeración. Non tiñamos frechas, descoñeciamos o lume e estabamos nos rudimentarios comezos da linguaxe. Tan afastada estaba aínda a invención da escrita que me sinto abraiado ao pensalo.

Con todo, estiven a piques de facer un gran descubrimento, ou realizaríao de non ser polo comellón que era Orella Caída. Demóstrase, ademais, con isto, o casual que era naqueles días o noso desenvolvemento. O caso é que estivo nun tris que non descubrise eu a domesticación do can, cousa que a Xente do Lume non conseguira aínda, pois sei por observación directa que non tiña cans. Pero deixade que vos conte como o comellón de Orella Caída detivo, se cadra por moitas xeracións, o noso progreso social.

Moi lonxe, cara ao occidente das nosas cavernas, había grandes pantanos e ao sur estendíase unha fileira de pequenos outeiros rochosos. Estes lugares eran menos frecuentados por dúas razóns: por mor de non haber alimento ningún e porque estaban inzados de feras carnívoras.

Pero un día, Orella Caída e mais eu atopámonos nos outeiros, desviados do noso camiño. Non nos extraviariamos se non estivésemos a perseguir un tigre. Por favor, non vos riades. Era o vello Dente de Sabre. Tropezamos con el na selva, unha mañá e berrámoslle desde a seguridade das altas pólas o noso odio. Perseguímolo de póla en póla e de árbore en árbore, lanzando unha berrada infernal que avisaba a todos os habitantes da selva da chegada do egrexio tigre.

Con isto botabámoslle a perder a caza. Enfureceuse dun modo terríbel; ameazábanos, gruñía, sacudía a cola e, ás veces, paraba a fitarnos durante un bo tempo, como se estivese a argallar o medio de botarnos man. Pero riámonos del e picabámolo con talos enxoitos desde o extremo das ramas.

O acoso ao tigre era o gran xogo da horda. Ás veces complicábase co dun león ou doutro tigre que se aventuraba pola selva en pleno día. Era a nosa vinganza. Máis dun dos nosos, pillado desprevido, fora encher o bandullo do tigre ou do león. Seica tamén estas probas nos ensinaron a escorrentar do noso territorio os animais cazadores. Mais, sobre todo, aquilo resultábanos moi divertido; un xogo estupendo.

Así é como perseguimos o vello Dente de Sabre máis de tres quilómetros no bosque. Ao final, fuxiu coas orellas gachas e o rabo entre as pernas, como un pobre diaño mallado. Fixemos canto puidemos para alcanzalo; pero cando chegamos ao linde da selva, xa non se vía del máis que un punto na distancia.

Non sei o que nos impulsou, se callar foi a curiosidade; pero o certo é que, após xogar un pouco por alí, aventurámonos polo descampado, cara ao límite dos outeiros rochosos. Non é que foramos lonxe. Talvez non estariamos en ningún momento a máis de dez metros das árbores e velaquí que , ao traspor unha rocha bastante alta, andabamos con moito tento, pois non sabiamos con que nos podiamos topar, demos de fronte con tres cachorros que rebuldaban ao sol.

Non nos viron e contemplámolos un bo tempo. Eran cans salvaxes. Unha fenda horizontal aberta no muro de pedra indicaba evidentemente o cubil onde a súa nai os deixara e onde eles deberon permanecer obedientes. Porén, o mesmo pulo de vida que nos impulsara a Orella Caída e mais a min a aventurarnos fóra do bosque, arrastrara os cachorros rebuldeiros fóra do cubil. Ben sei como os castigaría a súa nai se os pillase na allada.

No entanto, fomos nós quen os sorprendemos. Miroume Orella Caída e saltamos cara aos cachorros, que non sabían onde fuxir como non fose ao cubil; pero nós interpuxémonos e impediámosllelo. Un deles lanzouse entre as miñas pernas e apreseino anicándome. Fincoume os agudos dentes no brazo, solteino coa sorpresa da repentina dor e, ao momento, xa escorregaba rápido dentro do cubil.

Orella Caída, que loitaba con outro, fíxome un xesto de desprezo e, valéndose dunha multitude de sons, berroume botándome en cara a miña estupidez. Sentinme avergoñado, asín bravamente o outro cachorro pola cola e, aínda que me cravou tamén os seus dentiños, agarreino pola caluga. Orella Caída e mais eu sentamos; tendo nas mans os cachorros, mirabámolos e riámonos.

Xesticulaban, gruñían e choromicaban. Orella Caída sobresaltouse de súpeto, crendo que ouvira algo. Mirámonos atemorizados e comprendemos o perigo da nosa situación. O que máis encolerizaba os animais, o que os volvía demos enfurecidos, era que lles tocasen as crías. E aquelas crías que armaban tal escándalo pertencíanlles aos cans salvaxes. Ben os coñeciamos nós, virámolos en cuadrilla acosando os animais herbívoros; contemplarámolos perseguindo as mandas de bisontes e touros, esgazando entre os seus dentes os leitóns e as bestas vellas e enfermas. Máis dunha vez perseguírannos tamén a nós e eu vira en certa ocasión como unha muller da horda caía e era atrapada por eles cando ía alcanzar o refuxio das árbores. Se non a rendese a carreira, podería rubir ás ramas; intentárao, mais escorregara e rodara ao chan. Entón os cans deron boa conta dela.

Mirámonos uns instantes e, despois, agarrando fortemente as nosas presas, corremos ao bosque. Unha vez na seguridade das árbores, levantamos no ar os cachorros e rímonos de novo. Xa vedes con que facilidade brotaba en nós a risa, sen importarnos o que acontecese.

Comezou entón una das tarefas máis difíciles que eu nunca intentara. Había que volver á caverna, levando connosco os cachorros, e apenas podiamos dispor das mans para rubir, porque tiñamos que agarrar os nosos esvaradíos prisioneiros. Quixemos camiñar polo chan, pero tivemos que rubir outra vez ás árbores, perseguidos por unha hiena espelida que nos veu acosando.

Orella Caída tivo unha boa idea. Acordouse de como atabamos os feixes de follas e os levabamos á cova para que lle servisen de cama. Rompeu algunhas pólas fortes de hedras e atou as pernas do cachorro e, con outra que pasou arredor do pescozo, púidoo suxeitar, colgándoo ás costas. Isto deixáballe libres os pés e as mans para poder rubir, estaba moi contento co resultado e xa non agardou a que eu repetise a operación. Porén, había o inconveniente de que o cachorro non se conformaba con permanecer suxeito nas costas de Orella Caída. Oscilou primeiro cara a un costado, logo cara a diante e, como non tiña atados os dentes, asestou unha boa dentada no indefenso estómago de Orella Caída, que foi o primeiro que atopou. Este lanzou un berro, estivo a piques de caer e tívose que agarrar a unha póla con ambas as mans para evitar a caída. Coa violencia da sacudida rompeu a rama de hedra que levaba ao pescozo e, ao desfacerse, o can, coas catro patas atadas aínda, veu caer na boca da hiena, que procedeu tranquilamente a comezar a súa cea.

A Orella Caída comíano os demos. Encirrou primeiro a besta e logo foise só a través das árbores. Eu non tiña por que levar o meu cachorro á caverna; mais como sentía o desexo de facelo, quedei a realizar o meu propósito. E para facer máis fácil a empresa, desenvolvendo a idea de Orella Caída, non só lle atei as patas, senón que, para maior seguridade, metín unha rama entre as dúas mandíbulas e ateina fortemente.

Finalmente puiden chegar á caverna co meu cachorro. Imaxino que fun algo máis tenaz do que adoitabamos selo os da horda, pois noutro caso non conseguiría realizar o meu proxecto. Todos se riron de min cando me viron chegar arrastrando o animal para metelo na caverna. Pero non me preocupei. O éxito coroara os meus esforzos e alí estaba o meu cachorro. Era un xoguete como ningún dos da horda podía posuír. Aprendía con moita rapidez e cando, ao xogar con el, me trababa, dáballe un tirón de orellas e deixaba de tentalo por moito tempo.

Estaba moi contento con el. Era algo novo e os da horda marabillabámonos coas novidades. Cando vin que rexeitaba as froitas e os vexetais, cacei paxaros, esquíos e coelliños. Os da horda eramos tan vexetarianos como carnívoros e compracíanos dedicarnos á caza menor. O cachorro comía a carne e íase desenvolvendo. Calculo que estaría baixo os meus coidados máis dunha semana. Un día, cando regresaba á caverna cunha niñada de faisáns acabados de saír do ovo, atopeime con que Orella Caída matara o cachorro e comezaba a comelo. Saltei sobre el; a cova era moi angosta e leámonos a rabuñadas e dentadas.

Así, cunha loita, terminou o primeiro intento de domesticación do can. Arrincámonos os pelos a mancheas, rabuñámonos, mordémonos e rodamos varias veces un sobre o outro. Logo, cansados de rifar, puxémonos en pé e comemos tranquilamente o cachorro. Cru? Abofé, cru. Aínda non descubriramos o lume. A nosa evolución cara ao pasado dos animais xacía aínda oculta no enrolado pergamiño dos séculos vindeiros.

CAPÍTULO IX

Ollo Vermello era un atavismo, o grande elemento de discordia da horda. Máis primitivo que calquera de nós, non pertencía en realidade á nosa raza; pero nós eramos tamén tan primitivos que non fomos capaces dun esforzo común para matalo ou expulsalo da horda. Aínda sendo como era tan basta a nosa organización social, Ollo Vermello era demasiado rudo para vivir nela. Os seus actos insociais tendían á destrución da horda. En realidade, sendo unha reversión ao tipo primitivo, o seu lugar estaba entre a Xente das Árbores máis do que entre nós, que xa iamos polo proceso de formación do ser humano.

Era un monstro de gran crueldade, o que xa é dicir naqueles tempos crueis. Maltrataba as súas mulleres e non porque tivese moitas a un tempo, senón porque tivo varias parellas. Ningunha muller podía vivir con el e, con todo, vivían á forza. Ninguén se atrevía a plantarlle cara. Non había ningún que fose forte abondo para pórse fronte a el.

Ás veces lembro que a horda á hora do crepúsculo, hora queda e silandeira, espallada polos bebedoiros até os campos das cenorias e os pantanos das bagas, reuníase na chaira estendida diante das cavernas. Non ousaba demorarse máis aló desta hora, porque as tebras aproximábanse e o mundo abríase á crueldade dos animais carniceiros, mentres que os precursores do ser humano se ocultaban tremendo nos seus buracos.

Aínda nos quedan uns minutos antes de emprendermos a ascensión ás nosas covas. Estamos cansos do xogo do día e apagamos os nosos berros. Mesmo os cativos, aínda con ganas de broma e travesuras, xogan con certo coidado. As brisas do mar e as sombras esténdense co último escintileo do sol. Entón, de súpeto, xorde da caverna de Ollo Vermello un berro de pranto e o ruído dos golpes. Está a mallar na súa compañeira.

Primeiro asústanos un silencio pavoroso. Porén, como os golpes e os berros continúan, estalamos nunha algarabía de rabia impotente. Está claro que a horda sente a ofensa daquelas brutalidades de Ollo Vermello, pero estamos demasiado acovardados. Cesan á fin os golpes e o afogado queixume pérdese aos poucos, mentres procuramos aparvarnos coas nosas charlas. A noite esténdese sobre a paisaxe.

Nós, para quen case todas as cousas eran motivo de broma, non nos riamos nunca cando Ollo Vermello maltrataba as súas parellas. Coñeciamos demasiado ben a súa traxedia. Máis dunha mañá, no profundo das penas, atopamos o corpo exánime da súa última compañeira. Guindáraa alí, desde a boca da caverna, despois de matala. Nunca enterraba os seus mortos. Deixáballe á horda a tarefa de levar os cadáveres, que doutro xeito luxarían as nosas moradas. Adoitabamos lanzalos ao río, alén do último bebedoiro.

Mais Ollo Vermello non só mataba as súas compañeiras, senón que asasinaba tamén para conseguilas. Cando necesitaba unha nova parella, elexía a doutro home e matábao inmediatamente. Eu mesmo vin dous destes asasinatos. Toda a horda o sabía, pero nada se podía facer. Aínda non desenvolveramos ningún sistema de goberno para tratar destes asuntos; tiñamos soamente algúns costumes e deixabamos caer a nosa ira sobre aqueles que os violaban. Así, por exemplo, se alguén manchaba os bebedoiros, podía ser atacado por calquera que o vise e, se algún daba un falso berro de alarma, converteríase no albo do mal trato das nosas mans. Pero Ollo Vermello pisaba todos os nosos costumes e tanto lle temiamos que nunca nos atrevemos a unha acción colectiva necesaria para castigalo.

Ao sexto inverno da nosa vida na caverna, Orella Caída e mais eu descubrimos que creceramos. Ao principio podiamos entrar nela sen ningunha dificultade grazas á nosa pequenez, o cal tiña as súas vantaxes porque impedía que os maiores tentasen quitárnola, xa que era a máis segura, no máis alto do cantil, e a máis cálida no inverno.

Para que vexades cal era o grao de desenvolvemento mental dos da horda, direivos que a ninguén se lle ocorreu pensar no sinxelo que sería expulsarnos e agrandar despois a fenda da entrada. Tampouco nós pensamos niso, até que, ao aumentar a nosa corpulencia, nos vimos obrigados a ensanchar a covacha. Realizamos esta obra durante o verán, cando os días eran longos e a comida, abundante; traballabamos por quendas, cando se nos ocorría e tiñamos capricho de facelo.

Primeiramente arrincamos as rochas brandas cos dedos, até magoarnos as uñas; logo, por casualidade, ocorréuseme utilizar unha peza de madeira para escarvar na rocha. A cousa foi moi ben ao principio, pero non sucedeu así despois, porque unha mañá que a forza de rabuñar xuntamos unha chea de cascallos á porta da cova, ocorréuseme botalos a rodar polo cantil, despexando a entrada. Enseguida sentimos un alarido de rabia lanzado desde abaixo. Non era necesario mirar. Coñeciamos a voz demasiado ben. Os cascallos caeran sobre Ollo Vermello.

Acazapámonos na caverna, consternados. Un minuto despois estaba el na entrada da cova esculcando cos seus ollos inflamados e enfurecido como un demo. Pero era demasiado grande e non podía entrar a collernos. De súpeto, marchou. Isto era sospeitoso. Coñeciamos moi ben o carácter da horda e sabiamos que a rabia non se lle pasaba tan axiña. Achegueime cara á entrada para observar. Vin entón a Ollo Vermello, que rubía novamente polas penas. Levaba na man un pau enorme. Antes de que puidésemos adiviñar a súa intención xa estaba de novo á porta da caverna picándonos brutalmente co pau.

As súas acometidas eran prodixiosas. Poderían rebentarnos se nos acertasen. Aniñámonos contra as paredes laterais, onde case estabamos fóra do alcance da súa ira; pero furgando habilmente alcanzábanos de cando en vez nas súas crueis e rabuñantes picadas coa punta do pau, que nos arrincaba anacos de pel. Ruxía de satisfacción cada vez que a dor nos facía proferir un xemido e acometía con maior dureza.

Eu empecei a enfurecerme. Era entón impulsivo e o meu valor raiaba ás veces na temeridade, aínda que neste caso era parecido ao da rata acurralada. Agarrei o pau coas mans; pero tal foi a forza do lategazo do seu estirón que me mandou contra a boca da caverna. Estendeu o seu brazo e esgazoume a carne coas uñas cando eu saltaba cara a atrás, librándome da súa garra e logrando alcanzar a seguridade relativa do muro lateral.

Comezou a picar de novo e deume un golpe terríbel no ombreiro. Máis aló, tremendo de medo e xemendo de dor cando o alcanzaba, Orella Caída non facía ren por se mover. Busquei coa mirada outro pau con que picar, pero unicamente puiden atopar unha pequena rama dunha polgada de grosor e unha cuarta de lonxitude. Lanceina furioso contra Ollo Vermello. Non lle fixen dano ningún, pero lanzou nun gruñido todo o repentino acaloramento da súa ira, ameazándome con golpearme de novo. Empezou entón a picar tolo, frenético. Collín unha pedra, lanceina co máximo impulso e foi darlle en pleno peito.

Isto deume azos. Ademais, eu estaba tan furioso coma el e perdera o medo. Arrinquei outra pena do muro, de algo máis dun quilo, e lanceina con todas as miñas forzas sobre o rostro de Ollo Vermello. Estiven a piques de acabar con el. Cambaleou para atrás, deixando caer o pau, e case cae a rodar cantil abaixo.

O seu aspecto era terríbel. A face cuberta de sangue, axitando as fauces nun gruñido de ameaza e rinchando os dentes como un xabaril. Enxugou o sangue que lle corría sobre os ollos, botoume unha terríbel mirada e ruxiu enfurecido. O pau caera ao fondo das penas; así é que comezou a lanzarme pedras, o cal serviu para me fornecer de munición contra el. Eu acertáballe cantas veces quería, porque presentaba un albo magnífico, mentres que el apenas me podía alcanzar, escudado como estaba e protexido contra o muro.

De súpeto, desapareceu novamente. Vino descender desde o bordo da caverna. Toda a horda se reuníra e contemplaba con medroso silencio a nosa loita. Cando o viron descender escapulíronse correndo os máis tímidos. Aínda vexo o ancián Miolo do Óso cambaleando mentres fuxía tan rápido como podía. Ollo Vermello terminou de baixar cun enorme salto duns seis metros. Na chaira atopou unha pobre nai que fuxía cara aos penedos. Choraba de terror, apertando contra o peito o seu neno de dous anos. O neno rodou aos pés de Ollo Vermello. Este e a nai lanzáronse sobre el para arrebatarllo mutuamente. Despois vin como el volteaba no ar o fráxil corpo do neno para estrelalo contra a rocha. A nai correu até alí, recolleuno no seu colo e aniñouse sobre el chorando de loucura.

Ollo Vermello continuaba en busca do pau. O ancián Miolo do Óso, vacilante no seu camiño, ficou atrás na fuxida e non puido evitar o encontro. A enorme man de Ollo Vermello estendeuse contra el e agarrouno pola caluga, só se podía agardar que lle crebase o pescozo. O débil corpo abandonouse ao destino; Ollo Vermello vacilou un momento, e Miolo do Óso, tremendo espantosamente, inclinou a cabeza e cubriu o rostro cos brazos cruzados. Ollo Vermello lanzouno dun golpe contra o chan, onde o ancián quedou inmóbil, chorando co medo da morte. Vin entón a Careco sobre a chaira espida, dando puñadas no peito desesperadamente, pero sen atreverse a dar un paso. Ollo Vermello, obedecendo o seu espírito errático, abandonou de súpeto o pobre vello e seguiu en busca do pau.

Volveu outra vez ao escarpado e comezou a gabear. Orella Caída, que estaba esculcando ao meu lado, apresurouse a arrastrarse ao fondo da caverna. Non cabía dúbida. Ollo Vermello viña matarnos. Desesperado, furioso pero sen medo, percorrín o cantil, amoreando rochas á entrada da cova. Ollo Vermello estaba xa a poucos metros por baixo, oculto por unha rocha saínte. Cando apareceu a súa cabeza, fixen rodar unha rocha, que non lle acertou; porén, ao crebarse contra o escarpado, o po caeu sobre os seus ollos e cegouno momentaneamente.

Estalou unha gargallada entre a horda, que desempeñaba de lonxe o papel de espectador. Por fin había un de nós que ousaba plantarlle cara a Ollo Vermello. Ao ouvir esta aclamación que enchía o ar, Ollo Vermello volveuse cun gruñido cara a eles e enmudeceron enseguida. Entón, encoraxado pola evidencia do seu poder, ergueu a cabeza e, cos seus gruñidos, as súas xesticulacións e o seu rinchar de cabeiros, quixo intimidarme. Contraía fortemente o coiro cabeludo sobre as cellas, poñendo os pelos de punta desde a fronte até a cima da cabeza, onde brotaban apuntando cara a arriba.

O seu aspecto impúxome, pero dominei finalmente o meu terror e ameaceino de novo cunha pedra. Tentou avanzar; disparei a pedra e non dei no albo. A segunda vez tiven máis puntaría e alcanceino coa pedra no pescozo. Ollo Vermello, inesperadamente, púxose entón fóra do alcance da miña vista, pero cando desaparecía puiden velo agarrándose sobre unha rocha saínte cunha man, mentres coa outra collía a gorxa. O pau caeulle e foi rodando até abaixo.

Non vin a Ollo Vermello, pero ouvíao esganar. A horda gardaba un silencio sepulcral. Esperei, acazapado na boca da caverna. O afogo e a tose cesaron; porén, aínda se ouvía de cando en cando como se esforzaba en aclarar a gorxa. Máis tarde comezou a descender. Ía serenamente, deténdose a cada momento para estirar o pescozo ou palpalo coa man.

A horda enteira, ao velo descender, fuxiu cara aos bosques, dando salvaxes alaridos de pánico. O vello Miolo do Óso, vacilante e trémulo, seguíaos máis atrás. Ollo Vermello non se fixou nos fuxitivos. Ao chegar á chaira seguiu pola aba do cantil para rubir cara á súa caverna. Nin sequera mirou unha soa vez ao seu redor.

Orella Caída e mais eu mirámonos e ambos os dous nos comprendemos. Silandeiramente e con gran precaución comezamos a rubir cara ao cumio e, cando chegamos ao alto dos penedos, volvémonos para contemplalo todo. As cavernas estaban desertas. Ollo Vermello permanecía na súa e a horda desaparecera nas profundidades do bosque.

Entón descendemos e botamos a correr. Lanzámonos a través da chaira e, sen preocuparnos das serpes que puidesen esconderse na herba, lanzámonos polas pendentes até chegar ao bosque. Rubimos ás árbores e continuamos adiante, adiante sempre, acelerando a nosa fuxida arbórea, até que moita distancia nos separou das cavernas. E entón, e non antes, detivémonos na seguridade dunhas pólas protectoras, mirámonos un ao outro e prorrompemos nunha gargallada. Agarrabámonos cos brazos e as pernas, cheos de bágoas os ollos e doridos os costados de tanto rir, e riamos, e riamos, e riamos...

CAPÍTULO X

En canto terminamos de rir, Orella Caída e mais eu dirixímonos cara aos pantanos das bagas, para xantar. Eran os mesmos lugares onde se encamiñaron as miñas primeiras xornadas no mundo, nos anos en compañía da miña nai. Poucas veces a volvera ver no tempo transcorrido. Xeralmente, cando ela visitaba a horda nas covas, eu andaba polo bosque. Unha ou dúas veces vira a Larapeteiro na chaira e tivera o pracer de irritalo facéndolle carantoñas desde a boca da miña caverna. Fóra destas amenidades, non me volvera ocupar da miña familia.

Logo de darnos unha enchente de bagas, con dous ovos de paspallás como sobremesa, dirixímonos polo bosque cara ao río. Nesa dirección estaba o meu antigo lar arbóreo, de onde me guindara Larapeteiro. Aínda estaba ocupado. A familia medrara e un pequecho apertábase contra a miña nai. Había tamén unha nena que miraba receosa desde unha das pólas máis baixas. Era, sen ningunha dúbida, a miña irmá, ou máis ben a miña media irmá.

A miña nai recoñeceume enseguida; porén, botoume fóra cando comezaba a rubir pola árbore. Orella Caída, que era moito máis precavido ca min, bateuse en retirada e non o puiden persuadir para que regresase comigo. A pesar disto, acompañoume despois; e xa máis entrado o día, a miña irmá descendeu ao chan e, alí e nas árbores veciñas, triscamos e rebuldamos toda a tarde. O que resultou ser un problema. Malia ser a miña irmá, tratárame de moi mala maneira porque herdara todos os malos instintos de Larapeteiro. Volveuse repentinamente contra min e rabuñoume, tiroume dos pelos e cravoume profundamente os seus dentiños no antebrazo. Eu perdín a paciencia e, aínda que non lle fixen dano, propineille a tunda máis cabal que recibira na súa vida.

Como berraba! Larapeteiro, que estivera ausente todo o día e que regresaba precisamente naquel momento, abalanzouse cara ao lugar da refrega. Tamén a miña nai se achegaba; pero Larapeteiro chegou primeiro. Orella Caída e mais eu non esperamos á súa chegada e fuximos a fume de carozo, perseguidos por Larapeteiro a través das árbores.

Terminada felizmente a evasión e após rir a gusto, démonos conta de que se aproximaba o crepúsculo. A noite, con todos os seus terrores, descendía sobre nós e a volta ás covas quedaba fóra de toda cuestión. A presencia alí de Ollo Vermello facíao inviábel. Refuxiámonos, pois, nunha árbore illada das demais e pasamos a noite moi mal instalados nunha das ramas máis altas. Foi unha noite miserábel. Caeu durante as primeiras horas un bo chuvasco, logo fixo moito frío e despois un vento xeado sopraba cortante. Completamente enchoupados, tremendo e batendo os dentes, apertámonos un no colo do outro, botando de menos a caverna morna que conservaba a calor dos nosos corpos.

Á mañá seguinte estabamos decididos a non pasar outra noite como aquela e, lembrándonos do niño dos meus pais, puxémonos a traballar para construír unha obra rudimentaria a modo de niño nos ramallos altos. As bifurcacións superiores serviríannos para apoiar o teito. Saíu logo o sol e, esquecendo baixo a súa benigna influencia as miserias da noite, fomos buscar o almorzo. Despois, para que vexades o inconsecuente que era entón a nosa vida, puxémonos a xogar. Estivemos a traballar un mes enteiro na construción do niño, para formarmos a nosa casiña arbórea e, logo, unha vez terminada, non lle demos uso ningún.

Pero estou a adiantarme na nosa historia. Cando nos puxemos a xogar após o almorzo, no noso segundo día fóra das covas, Orella Caída perseguiume a través das árbores cara ao río. Unha gran lagoa estendía por alí as súas augas estancadas e inmóbiles. Sobre estas augas mortas entrecruzábase unha masa de troncos secos e pelados, algúns por efecto das riadas e outros por estaren encallados moitos anos nos bancos de area. Flotaban nas augas e balanceábanse; ascendían, descendían ou rodaban cando nos apoiabamos neles.

Había esparexidos por aquí e por alá, entre os troncos, fendeduras cheas de auga onde nadaban con incerto rumbo cardumes de peixiños de río. Orella Caída e mais eu fixémonos inmediatamente pescadores. Tombados sobre os madeiros permaneciamos completamente inmóbiles bandullo abaixo, esperando a que os peixiños se achegasen, e entón faciamos un movemento rápido coa man para collelos. E en canto colliamos as nosas presas, comiámolas sen demora, vivas e coleando, húmidas aínda, sen que botásemos en falta o sal.

Veu ser aquel sitio, desde entón, o noso lugar preferido de diversión. Pasamos moitos días collendo peixes e xogando nas lagoas, e alí aprendemos tamén as nosas primeiras leccións de navegantes. Un día en que Orella Caída durmía sobre un madeiro, o sopro lixeiro do vento arrastrouno lonxe da beira lentamente e, cando me decatei, xa a distancia era demasiado grande para poder salvala dun salto.

Ao principio pareceume moi divertido este episodio; pero cando me sentín dominado por un deses impulsos de terror, tan comúns naqueles tempos de perpetua inseguridade, espantoume a sensación da soidade en que ía atoparme. Deime conta subitamente da distancia que me separaba de Orella Caída, aínda que o tiña alí, a uns cantos pasos, sobre un elemento alleo. Lancei un gran berro para avisalo e espertouse asustado, cambiando imprudentemente a súa posición sobre o madeiro, co cal este virou sobre si mesmo, mergullándoo na auga. Outras tres veces volveu chapuzar, cando tentaba rubir de novo sobre o madeiro, até que por fin o conseguiu, arrastrándose sobre el e tremendo co medo.

Eu non podía facer nada; nin el tampouco. Ignorabamos por completo o que era a natación e, por outra banda, afastarámonos demasiado das formas inferiores da vida como para ter o instinto de nadar, sen que ademais alcanzásemos aínda o grao de humanidade necesario para emprendermos o ensaio da natación. Vagaba, pois, desconsolado dun lado para outro, achegándome canto podía a Orella Caída nas súas involuntarias viaxes pola lagoa, mentres, el choraba e xemía de tal modo que foi un milagre que non atraésemos a atención dalgún animal carniceiro da contorna.

Pasaron as horas. O sol, que ascendeu sobre as nosas cabezas, comezaba a pórse cara ao oeste. O vento amainou, deixando a Orella Caída sobre o seu madeiro flotante a uns trinta metros da beira. E entón, non sei como nin de que maneira, Orella Caída fixo o gran descubrimento. Comezou a remar coas mans. Primeiro o seu progreso era lento e errático. Despois fíxose máis definido e foise achegando cada vez máis á beira. Non sei como explicalo. Eu sentara para observalo e estiven a esperar até que alcanzase a beira.

Pero el aprendera algo que eu non sabía. Deliberadamente volveu apartarse outra vez da beira sobre o seu madeiro, para regresar deseguida, sen ningunha dificultade. Despois convidoume a xuntarme con el e así aprendín eu tamén o segredo de remar. Non había maneira de sacarnos das lagoas durante os días seguintes, tan absortos estabamos co novo xogo que case non nos lembrabamos de comer e, cando chegaba a noite, andabamos até a árbore máis próxima. Mesmo chegamos a esquecer que Ollo Vermello existía no mundo.

Sempre estabamos ocupados en facer os nosos ensaios de navegación, aproveitando para iso novos troncos. Aprendemos que canto máis pequeno era o madeiro máis rapidamente podiamos facelo marchar. Tamén aprendemos que canto máis pequeno, tanto máis fácil era que rodase baixo noso peso, facendo que nos mergullásemos. Aínda aprendemos máis no curso dos nosos xogos. Un día que estabamos a remar ao par, descubrimos que cando nos agarrabamos cada un ao madeiro do outro cun pé e unha man, quedaban fixos e non envorcaban. Ademais, cando nos puñamos así, un á beira do outro, quedábannos libres a man e o pé exteriores para usalos de remos. O noso descubrimento final foi que esta combinación nos permitía usar madeiros máis pequenos aínda, gañando por tanto en velocidade. E aí terminaron os nosos descubrimentos. Inventaramos o máis primitivo dos catamaráns e non tivemos suficiente intelixencia para comprendelo. Nunca nos coubo na cabeza que puidesen atarse os troncos con ramas ou raíces. Contentámonos con soster xuntos os madeiros cos pés e coas mans.

Até que non acougou o noso primeiro entusiasmo pola navegación, non empezou o noso regreso ao acubillo das árbores, onde durmiamos pola noite. Foi entón cando atopamos a Bulideira. Vina por primeira vez collendo landras temperás entre as ramas dunha aciñeira enorme, preto da nosa árbore. Era moi tímida. Ao principio quedou inmóbil; pero cando advertiu que a descubriramos deixouse caer inmediatamente ao chan e lanzouse nunha fuxida salvaxe. Vímola despois algunhas veces máis cando iamos ou regresabamos das nosas excursións ás lagoas.

E logo, un día, non fuxiu de nós. Agardou a nosa chegada, acolléndonos con amábeis sons de paz. Non permitía, con todo, que nos achegásemos demasiado. Cando parecía que nos achegabamos moi preto dela, lanzábase repentinamente en tola fuxida, para volver entoar, xa segura e de lonxe, os seus brandos sons suaves. Así continuaron as cousas durante algúns días. Foi necesario bastante tempo até que conseguimos estabelecer amizade con ela; pero chegou o momento por fin e ás veces xuntábase con nós nos nosos xogos.

Gustei dela desde o principio. O seu aspecto non podía ser máis belo e agradábel. Era moi doce; os seus ollos brillaban cunha suavidade e unha tenrura que nunca vira en ninguén máis. Diferenciábase nisto de todas as mulleres da horda, que eran moi rexas. Nunca os seus berros foron duros nin irados, como se estivese no seu temperamento fuxir de toda loita.

A mansedume parecía emanar de todo o seu ser. Quizais o aspecto do seu corpo e do seu rostro dispuxese a crelo desta maneira. Os seus ollos eran grandes, máis grandes que os de todas as da horda, e non tan cavernosos. As pestanas, máis longas, estaban ben debuxadas. O nariz non era tan groso nin tan chato; tiña perfectamente marcada a ponte e as ventas abríanse cara a abaixo. Non eran grandes os seus dentes incisivos, nin o beizo superior longo e pendente, nin o inferior pronunciado cara a diante. Tampouco era peluda, agás nos ombreiros e as coxas, e aínda que delgadas as súas cadeiras, as pernas non parecían retorcidas e nodosas.

A miúdo, retrocedendo cara a ela a través dos meus soños, desde o século XX, pensei que talvez pertencía á Xente do Lume. Talvez os seus devanceiros proviñesen dunha liñaxe superior. Aínda cando non eran comúns tales cousas, ocorrían, con todo, e eu vin cos meus propios ollos que membros da horda foron vivir coa Xente das Árbores.

Pero todo isto non nos interesa. Bulideira distinguíase de todas as mulleres da horda e desde o primeiro momento sentinme atraído por ela. A súa dozura cativábame. Nunca se encolerizaba, nunca combatía; fuxía, sempre andaba ás carreiras e chámoa Bulideira por iso. Era mellor gabeadora ca nós. Cando xogabamos, non a podiamos coller senón por casualidade, mentres que ela nos alcanzaba cando quería. Era moi veloz en todos os seus movementos e tiña gran facilidade para calcular as distancias, non igualada máis que pola súa rapidez. Excesivamente tímida en todas as cousas, volvíase ousada cando comezaba a rubir e correr a través da selva; Orella Caída e mais eu eramos uns torpes en comparación con ela.

Debía de ser orfa, porque nunca a vimos con ninguén e non sabería dicirvos canto tempo viviu soa no mundo. Debeu aprender na súa desamparada infancia que na fuxida estaba a súa salvación. Era discreta e prudente e Orella Caída e mais eu quixemos pescudar onde vivía. Debería ter algún retiro entre as árbores, non moi lonxe de alí; pero por moito que seguimos as súas pegadas non puidemos atopalo. Estaba ben disposta a estar connosco nas horas de xogo, pero gardou celosamente o segredo da súa morada.

CAPÍTULO XI

Sería bo lembrar que a descrición que acabo de facervos de Bulideira non é a que vos daría Dente Longo, o outro eu dos meus soños e antecesor prehistórico meu; senón que eu, o home moderno, ólloa polo filtro dos meus soños cos ollos de Dente Longo.

Moito disto hai na narración que vos brindo daqueles días remotos. Existe nas miñas impresións una certa dualidade demasiado confusa para transmitírllela aos meus lectores. Unicamente me deterei un momento para sinalar esta dualidade da miña narración, esta desconcertante mestura das miñas dúas personalidades. Son eu, o home actual, quen miro a través dos séculos e sopeso e analizo as emocións e motivos de Dente Longo, o meu outro eu. El non era quen de analizar e ponderar as cousas. Era a sinxeleza e simplicidade mesmas e limitábase a vivir os acontecementos, sen pararse a discernir por que os vivía daquel modo particular e a miúdo errático.

A medida que eu, o meu verdadeiro eu, se fixo maior, fun penetrando tamén máis e máis na substancia dos meus soños. Pódese soñar e aínda no medio da ilusión ter conciencia de que se está a soñar e, cando o soño é malo, reconfortarse e animarse un a si mesmo co pensamento de que non é máis que un soño. Esta experiencia é común a todos nós. E así é como eu, o moderno eu, penetro moi a miúdo nos meus soños e son, na consecuente dobre personalidade, actor e espectador a un tempo. E así tamén, eu, o moderno eu, moitas veces me ofendín e me alborotei ante a estupidez ilóxica, ante a torpeza obtusa e a estupenda ignorancia en canto a si mesmo se refire o meu eu primitivo.

E aínda outra cousa, antes de terminar esta digresión. Non soñastes nunca que soñabades? Os cans soñan, os cabalos soñan, todos os animais soñan. Nos tempos de Dente Longo o case humano soñaba e, cando eran malos os seus soños, facía acenos e gruñidos. Agora, eu, o moderno, deiteime con Dente Longo e soñei os seus propios soños.

Comprendo que isto alporiza á máis cabal intelixencia, xa o sei; pero tamén sei que eu fixen todas estas cousas. E permitídeme dicirvos de pasada que os soños fuxitivos e rastreiros de Dente Longo eran tan intensos para el como os soños de caídas no baleiro son para vós.

Porque tamén Dente Longo tiña outro eu e, cando durmía, esoutro eu retrocedía nas súas ilusións até os réptiles alados e até as loitas dos dragóns, e máis aló, até a vida esvaradía e esférica dos primeiros mamíferos, e aínda máis remotamente, até as praias lamacentas do océano primixenio. Non podo, non me atrevo a dicir máis. É demasiado vago, demasiado complexo, demasiado horríbel. Unicamente quero indicar estes panoramas e visións, vastos e horríbeis, a través dos cales escudriñou o meu eu, preguiceiramente, no progreso da vida, non só desde o mono, até chegar ao humano, senón desde o verme, até chegar ao mono.

E agora volvamos á miña historia. Eu, Dente Longo, non vin en Bulideira a criatura de bela simetría de corpo e rostro, cos seus ollos de grandes pestanas e o nariz perfecto que a embelecía. Unicamente vin nela a femia nova de agradábel voz e temperamento pacífico. Gustaba, non sabía por que, de xogar con ela, buscar o alimento na súa compaña e ir na procura de niños de paxaros con ela. Debo confesar que me ensinou hábiles e secretos recursos respecto da maneira de rubir polas árbores. Era prudente e forte e nada impedía os seus movementos.

Por entón ocorreu unha certa defección por parte de Orella Caída. Tomou o costume de ausentarse en dirección ao bosque, onde vivía a miña nai. Tomáralle gusto á miña terríbel irmá e Larapeteiro consentírao. Tamén había alí outros mozos das parellas monógamas que vivían na proximidade, con quen Orella Caída xogaba moito.

Nunca puiden conseguir que Bulideira se reunise con eles. Cando a instaba para que me acompañase deixábase caer das árbores, moi sobresaltada, e desaparecía. Recordo que unha vez fixen un grande esforzo para convencela, pero ela, lonxe de seguirme, mirou con ansiedade cara a atrás e logo retirouse, chamándome desde unha árbore. Así é que non puiden acompañar nunca a Orella Caída cando visitaba os seus amigos.

Bulideira e mais eu eramos moi bos camaradas; pero como xa dixen, non puiden nunca dar co seu refuxio arbóreo por moito que o intentei. Era indubidábel que acabariamos por formar un fogar, porque o noso afecto era mutuo e correspondido; pero aconteceu algo...

Unha mañá en que Bulideira non se presentou, Orella Caída e mais eu fomos ás lagoas para retomar os nosos xogos. Apenas chegaramos á beira da auga cando un ruxido de rabia nos sobresaltou: era Ollo Vermello. Estaba acazapado entre unha morea de árbores tombadas e dispúñase a lanzarse contra nós, aceso de ira. Ao velo quedamos espantados; alí non había cavernas de entrada estreita onde refuxiarse. Con todo, a distancia que nos separaba da beira servíanos de protección polo momento, co cal puidemos recuperar un pouco o noso valor.

Ollo Vermello detívose e comezou a darse puñadas no peito peludo. Os nosos dous madeiros estaban un á beira do outro; sentámonos e comezamos a rirnos tumultuosamente del. Ao principio con certa medorenta timidez e finalmente, convencidos da súa impotencia, prorrompemos en estrondosas gargalladas. Ollo Vermello encolerizábase por momentos e apertaba furiosamente os dentes na súa impotente ira, mentres que nós, na nosa seguridade, nos mofabamos del como se non tivésemos nada que temer. Xa dixen que os da horda tiñamos moi curtos alcances.

Subitamente Ollo Vermello cesou de golpear o peito e rinchar os dentes e correu a través da chea de árbores caídas buscando algo ao longo da beira. Entón, con idéntica rapidez, o noso gozo trocouse en consternación. Non era cousa tan fácil, como creramos, escapar á vinganza de Ollo Vermello. Agardabamos trémulos o que houbese de suceder e nin sequera se nos ocorreu afastarnos remando sobre os troncos. Ollo Vermello volveu dando grandes saltos, levando unha das súas enormes mans completamente cheas de croios, puídos pola auga. Moito nos alegramos de que non puidese atopar maiores proxectís, pedras grandes de máis dun quilo, porque doutra maneira, á distancia á que nos achabamos, é case seguro que nos mataría.

Pero aínda así, non era pequeno o noso perigo. Un minúsculo pelouro pasou zoando sobre nós coa forza dunha bala. Orella Caída e mais eu comezamos a remar freneticamente. O meu compañeiro de xogos lanzou un berro de dor intensa e instantánea. Unha pedra acababa de darlle entre os ombreiros. Logo eu recibín tamén a miña pedrada e comecei a gritar. Só puido salvarnos o esgotamento das municións de Ollo Vermello. Lanzouse de novo cara ao leito de grava en busca de máis croios, mentres Orella Caída e mais eu remabamos todo o rápido do que eramos quen.

Gradualmente fomos afastándonos do seu alcance, a pesar de que Ollo Vermello continuaba correndo sempre en busca de municións e as pedras pasaban zoando ao noso redor. Cara ao centro da lagoa había unha pequena corrente e non nos decatamos, na nosa excitación, de que nos ía arrastrando cara ao río. Seguimos remando e Ollo Vermello mantíñase tan preto de nós como podía, perseguíndonos ao longo da ribeira. Entón descubriu pedriñas de maior tamaño, con cuxa munición acrecentou a súa ira. Un pelouro dun par de quilos estrelouse ao meu lado, contra o madeiro, con tan tremendo choque que unha chuvia de pequenas estelas se me fincaron como agullas na coxa. Se me chega a acertar, estaría morto.

Despois arrastrounos con maior impulso a corrente do río, apoderándose de nós. Ollo Vermello foi o primeiro en advertilo e celebrouno co seu ladrido de triunfo. Unha serie de ondas e pequenos remuíños marcaban o lugar onde a corrente chocaba contra as mortas augas pantanosas. En tales remuíños atrancáronse os nosos pobres madeiros e despois víronse arrastrados virando e saltando en todos os sentidos. Deixamos de remar e dedicamos todas as nosas forzas a soster unidos os madeiros un á beira do outro. Mentres tanto , Ollo Vermello continuaba bombardeándonos e os anacos de rocha caían arredor de nós, salpicándonos e ameazando as nosas vidas, mentres el rebuldaba nunha alegría salvaxe e vociferante.

O río facía un ángulo moi agudo onde a corrente principal se desviaba cara á beira oposta. A estoutra marxe fomos rapidamente arrastrados nós, de modo que quedamos fóra do alcance de Ollo Vermello. Cando o distinguimos por última vez de lonxe, sobre un outeiro, bailaba unha danza de estraños brincos celebrando con cantos de vitoria.

Nós non faciamos outra cousa que manter unidos os dous madeiros. Estabamos entregados ao noso destino e non nos quedaba outro recurso senón permanecer inmóbiles e resignados, até que advertimos que a corrente nos arrastraba ao longo da beira a máis de trinta metros. Entón puxémonos a remar. Naquel sitio retrocedía a corrente, encamiñando a marcha outra vez cara á beira sur; porén, como consecuencia do noso remar, cruzámonos no punto máis rápido e estreito e, antes de que nos désemos conta, tivemos a sorte de acharnos nun remanso que estaba completamente desviado dela.

Lentamente foron movéndose os madeiros e á fin atracaron preto da beira sen ningún perigo. Saltamos a terra. Arrastrados aínda, os madeiros saíron do remanso e seguiron o curso rápido da corrente.

Miramos a ambos os dous lados; pero non tivemos ganas de rir. Estabamos nun país descoñecido e non podiamos pensar en volver á nosa terra do mesmo xeito que viñeramos á allea.

Aprenderamos a cruzar un río, sen sabelo, cousa que ningún da horda fixera xamais. Eramos os primeiros, e creo que tamén os últimos, en pór as nosas plantas na ribeira norte do río. É indubidábel que nos días vindeiros a horda habería facelo máis pronto ou máis tarde; pero a invasión da Xente do Lume e a consecuente emigración dos sobreviventes da horda detería a nosa evolución durante varios séculos.

Non hai modo de narrar os desastrosos resultados da invasión da Xente do Lume. Case estou por dicir que produciu a destrución completa da horda e que esta rama da vida inferior que ía abríndose á humanidade foi podada de raíz. Por suposto que sobrevivín eu a tales eventualidades para poder contalas. Mais sigamos agora a nosa narración e o outro xa será relatado antes de que cheguemos á fin.

CAPÍTULO XII

Non teño idea de canto tempo vagariamos errantes polo norte do río. Eramos como náufragos nunha illa deserta, preocupados por volver pisar o noso fogar novamente. Aventurámonos durante semanas e meses por un país salvaxe, onde non había ningún habitante da horda. Resúltame moi difícil reconstituír esta viaxe e imposíbel saber como foi o noso día a día. A maior parte dela é moi confusa e só lembro algunhas das cousas que sucederon.

Recordo especialmente a fame que sufrimos nas montañas que se estenden entre o Lago Ancho e o Lago Afastado. Tamén lembro que había por alí Xente das Árbores, que habitaba na selva, entre o Lago Ancho e as montañas. Eles foron quen nos perseguiron e arrecuncharon nas montañas, obrigándonos a seguir cara ao Lago Afastado.

Primeiramente, despois de abandonar o río, fomos cara ao oeste, até que chegamos a un regato que fluía a través de terras lamacentas. Despois volvemos cara ao norte, bordeando os pantanos e, ao cabo de varios días, chegamos ao que chamei Lago Ancho. Pasamos algún tempo no seu extremo superior, onde atopamos abundancia de alimento; até que un día vimos correr na selva a Xente das Árbores. Eran feroces simios nada máis e, con todo, non eran tan distintos de nós. Máis peludos, é verdade; as súas pernas máis nodosas e retortas, os seus ollos máis pequenos, o seu pescozo máis groso e curto, e as ventas do nariz máis parecidas a orificios cavados nunha superficie. Non tiñan pelo nas mans, no rostro e nas plantas dos pés, e emitían voces similares ás nosas, con significados parecidos. Despois de todo, a horda e a Xente das Árbores non eran tan diferentes.

Eu fun o primeiro en atopar alguén da Xente das Árbores. Era un ancián murcho e rugoso de ollos pitoños e rostro engurrado que se movía vacilante. Unha presa segura e lexítima. No noso mundo non existía gran simpatía entre os semellantes, e el nin sequera era un dos nosos semellantes. Era un da Xente das Árbores e, ademais, moi vello. Estaba sentado ao pé dunha árbore, sen dúbida a súa propia árbore, porque se percibía, pendurado entre as pólas, o acubillo onde pasaba as noites.

Fíxenlle acenos a Orella Caída e abalanzámonos cara a el. Comezou a rubir. Porén, era demasiado lento. Collino pola perna e, arrastrándoo, fíxeno caer ao chan. Entón tivemos a gran diversión. Picabámolo, tirabámoslle do pelo, retorciámoslle as orellas e encirrabámolo con ramas, ríndonos tanto que os ollos se nos enchían de bágoas. A súa inútil cólera resultaba absurda. Era cómico ver como se esforzaba en resucitar a enerxía perdida da mocidade. Facendo carantoñas de dor en lugar dos feroces xestos que tentaba, rinchábanlle os dentes gastados e golpeaba o peito miserábel cos seus débiles puños.

Tivo logo un acceso de tose, esganou e farfallou prodixiosamente. Sempre que tentaba rubir á árbore tirabámolo ao chan, até que se rendeu á súa debilidade e sentou chorando. Orella Caída e mais eu sentamos con el, rodeándonos cos brazos e rindo da súa desventura.

Despois do pranto pasou ao xemido, do xemido ao queixume e do queixume ao berro doloroso, até que se puxo a lanzar un espantoso chío. Isto alarmounos, pero canto máis tentabamos acalalo, máis forte berraba. E logo chegounos de non moi lonxe da selva un «goec! goec!» aos nosos ouvidos. A estes sucedéronlles berros de resposta; algúns deles desde moi lonxe, soaban profundamente: «Goec! goec! goec!,» e tamén «uuoh! uuoh!», como clamores que se levantaban pola selva.

Entón veu a persecución. Parecía que non acababa nunca. A tribo enteira correu desenfreadamente tras de nós e por pouco nos alcanza. Vímonos obrigados a baixar á terra, onde tiñamos a vantaxe porque eran Xente das Árbores e, así como eles rubían mellor polas ramas, nós corriamos máis ca eles. Fuximos cara ao norte, coa tribo detrás, sempre a perseguirnos. Corriamos polos páramos sen árbores, onde os avantaxabamos; pero despois, na espesura, volvíannos dar alcance. E no curso da persecución comprendemos que non eran da nosa raza, que os lazos existentes entre eles e nós podían ser de todo menos de simpatía.

Correron tras de nós horas e horas. A selva parecía interminábel. Recorriamos aos páramos e campos rasos sempre que era posíbel; pero de novo tropezabamos coas selvas espesas. Algunhas veces criamos escapar deles, sentabamos a descansar e, antes de que puidésemos recobrar o alento, ouviamos o odioso «uuoh! uuoh!» e os terríbeis gruñidos «goec! goec!» que por veces terminaban nun salvaxe «ha, ha, haaa!!!».

Así fomos acosados a través da selva pola Xente das Árbores. Finalmente, a media tarde, empezaron a facerse máis frecuentes os cantís. As vertentes ascendían máis empinadas cada vez, mentres que as árbores eran pequenas e menos abundantes. Logo saímos ás ladeiras das montañas. Alí foi onde puidemos gañar tempo e onde a Xente das Árbores cedeu no seu empeño e volveu á selva.

As montañas eran estériles, espidas e inhospitalarias e, por tres veces, tentamos o regreso ao bosque; pero a Xente das Árbores estaba á espreita e obrigounos a recuar. Orella Caída e mais eu durmimos aquela noite nunha árbore anana, non maior que unha matogueira, onde non había seguridade e podiamos ser presa de calquera animal cazador que se achegase por alí.

Ao chegar a mañá, impulsados polo profundo respecto que nos inspirou a Xente das Árbores, internámonos nas montañas. Non tiñamos plan nin idea fixa. Só nos movía o desexo de fuxir do perigo. Do noso errar polas montañas só gardo vagos recordos. Estivemos moitos días naquela rexión deserta e sufrimos moito, sobre todo a causa do medo. Era todo aquilo tan novo e estraño! Tamén padecemos frío e , por último, fame.

Un país abatido, de rochedos, torrentes e zoadoras fervenzas. Subimos e descendemos por gargantas e, desde todas as alturas, viamos sempre estenderse ante nós, en todas as direccións, interminábeis cordais de montañas. Durmiamos nos foxos e nas gretas e, unha noite de moito frío, empolicámonos nun pináculo rochoso que se asemellaba a unha árbore.

Á fin, esvaecidos de fame, chegamos un día ao linde das montañas. Desde aquela columna vertebral da terra albiscamos o Lago Afastado. O sol brillaba sobre as augas e arredor do lago estendíanse grandes pradarías, mentres que ao leste aparecía a liña escura dunha selva moi extensa.

Dous días tardamos aínda en gañar o lago. Chegamos febles e famentos. Na ribeira atopamos un leitón que durmía tranquilamente e custounos moito podelo matar porque non coñeciamos para iso outro medio que as mans. Despois de comer, levamos a carne sobrante á selva, onde a deixamos agochada nunha árbore, pero non volvemos nunca por ela, porque nas beiras do río que se sumía no lago había infinitos salmóns que subiran do mar para desovar.

Ao oeste estendíanse as pradarías, onde pacían multitude de bisontes e gando salvaxe. Tamén había moitos fatos de cans salvaxes e, como non había árbores, non era lugar seguro aquel para nós. Seguimos pola beira do río cara ao norte durante moitos días. Logo, e non sei por que razón, abandonamos o río e lanzámonos cara ao suroeste a través da gran selva. Non quero cansarvos máis coa relación desta viaxe e limitareime a dicir como chegamos, finalmente, ao país da Xente do Lume.

Fomos parar a un río, que non recoñecemos como o noso río. Estiveramos perdidos tanto tempo que aceptamos esa circunstancia como algo normal. Cando volvo os meus ollos ao pasado, vexo claramente que a nosa vida e o noso destino se moldean en mans da pura casualidade. Non o recoñecemos como o noso río e, se non o chegamos a cruzar, quizais non volveriamos nunca á horda e eu, o home moderno vido ao mundo miles de séculos despois, non chegaría nunca a nacer.

E, con todo, Orella Caída e mais eu anhelabamos ansiosamente o regreso. Experimentaramos na nosa viaxe a morriña do noso propio país e da nosa propia raza. E moitas veces lembrara a Bulideira, a femia nova de doce palabra, con quen a estancia era agradábel e boa e que vivía a soas, ninguén sabía onde... O meu recordo dela ía acompañado de sensacións de fame, sensacións que non se aplacaban despois de comer.

Pero volvamos ao río. Nas súas ribeiras era moi abondoso o alimento, especialmente as bagas e raíces suculentas; así é que estivemos a xogar e rebuldar moitos días naquel lugar. E entón ocorréuselle a Orella Caída a grande idea. A formación da idea manifestábase nun proceso visíbel. Eu vina. A expresión dos seus ollos fíxose suplicante e queixosa e estaba extraordinariamente axitado. Logo enturbáronselle os ollos, como se perdese a idea que comezaba a agromar. A continuación, a expresión suplicante e dolorosa daba a entender que aquela idea persistía e que, de novo, lograra agarrala. Fitoume e logo mirou o río e a ribeira afastada. Tentou falar; porén, non tiña sons con que expresar o seu pensamento e o resultado foi un balbordo que me fixo prorromper en risa. Enfureceuse, sacudiume un tremendo golpe e tiroume de costas ao chan. Comezamos a loitar e, finalmente, perseguino até unha árbore onde se armou cunha rama coa cal me golpeaba cada vez que tentaba alcanzalo.

A idea desvaneceuse. Eu non o comprendín e el esqueceuno. Pero á mañá seguinte volveu espertar nel de novo. Se callar, era o instinto do fogar o que facía persistir nel a idea concibida. En calquera caso alí estaba de novo, máis clara e rotunda que antes. Conduciume á beira da auga, onde un madeiro estaba atracado nun remanso. Pensei que quería dicirme que xogásemos, como noutros tempos, na desembocadura da lagoa. Tampouco variei de pensamento cando o vin remolcar outro madeiro máis afastado para traelo á beira.

Até que non estivemos sobre os madeiros, un á beira do outro, manténdoos xuntos, e comezamos a remar coas mans corrente dentro, non comprendín a súa intención. Orella Caída detíñase para sinalar a afastada ribeira e volvía remar de novo, emitindo ao mesmo tempo animadoras exclamacións. Eu comprendino e remamos con todas as nosas forzas. A rápida corrente arrastrounos, para lanzarnos cara á beira sur, pero antes de poder tomar terra volveunos novamente cara á beira norte.

Aquí veu a disensión. Eu, vendo próxima a beira norte, empecei a remar cara a ela; Orella Caída, pola contra, remaba cara á ribeira oposta. Os madeiros oscilaron e comezaron a virar en círculos, así non iamos a ningures. A selva pasaba rapidamente ante os nosos ollos ao arrastre da corrente. Alí non podiamos loitar entre nós. Comprendiamos que era máis conveniente agarrarnos con pés e mans aos madeiros para mantelos xuntos. No entanto, parolabamos sen xeito nin dereito, inxuriándonos mutuamente, xa que non podiamos golpearnos coas mans, até que a corrente nos conduciu por fin á beira sur. Agora era este o obxectivo máis próximo e ambos os dous, unidos outra vez, amigabelmente, comezamos a remar cara á ribeira. Tocamos terra nun remanso e rubimos inmediatamente polas árbores para recoñecer a situación.

CAPÍTULO XIII

Até a primeira noite que pasamos na ribeira sur do río non descubrimos a Xente do Lume. Debería de ser unha partida de cazadores errantes que acampaba non moi lonxe da árbore que Orella Caída e mais eu elixiramos para pasar aquela noite. Ao principio alarmáronnos as voces desta xente; pero despois, cando chegaron as tebras espesas da noite, sentímonos atraídos polo lume. Arrastrámonos silandeiramente, achegándonos, de árbore en árbore, até atopar un bo punto de observación da escena.

O lume ardía nun clareiro, entre as árbores, preto do río. Ao redor da fogueira había unha ducia deles. Orella Caída agarroume visibelmente emocionado: podía percibir o tremor da súa man. Mirei máis atentamente e vin o vello cazador rugoso e gris que guindara a Dente Fanado das árbores tempo atrás. Cando se levantou para botar máis leña ao lume, puiden advertir que coxeaba coa súa perna mutilada. Fose o que fose, o caso é que a enfermidade da súa perna era permanente. Parecía máis enxoito e rugoso que nunca e os seus cabelos estaban completamente grises.

Os demais eran cazadores novos. Recoñecín no chan, preto deles, os seus arcos e as súas frechas. Levaban, estes cazadores da Xente do Lume, peles de animais atadas á cintura e cruzadas sobre os ombreiros. Os brazos e as pernas, con todo, ían espidos e non usaban calzado de ningunha especie. Xa dixen antes que non eran tan peludos coma nós os da horda. Non tiñan grande a cabeza e non era moita a diferenza entre eles e os da horda no que á depresión da fronte se refire.

Ían menos empenados ca nós e eran máis lentos nos seus movementos. As cadeiras, os ósos das costas, as xunturas dos xeonllos, parecían máis ríxidas e non tan longos os seus brazos como os nosos. Nunca vin que se balanceasen ao andar, tocando o chan cos cotenos das mans. Os seus rostros eran moito máis agradábeis, as ventas do nariz abríanse normalmente e o cabalete tíñano máis desenvolvido, menos fláccidos e colgantes os beizos, e os dentes non tiñan aspecto de cabeiros. Eran, ademais, máis delgados pero mellor formados ca nós. En resumo, diferenciábanse de nós menos do que nos diferenciabamos da Xente das Árbores, aínda que en realidade as tres especies estabamos moi próximas e non eran demasiado remotas as nosas diferenzas.

O lume ao redor do cal acampaban era especialmente atractivo. Orella Caída e mais eu permanecemos moitas horas sentados, observando as chamas e o fume, aquilo era verdadeiramente fascinador cando botaban novo combustíbel e saltaban chafarices de faíscas que voaban cara ao alto. Eu anhelaba achegarme máis aínda ao lume, pero non había medio de logralo. Estabamos acazapados nunha árbore, ao bordo mesmo do clareiro, e non ousamos correr o risco de que nos descubrisen.

Os cazadores sentados arredor da fogueira acabaron por durmir apoiando as cabezas sobre os xeonllos. Non durmían, con todo, profundamente. Aguzaban as orellas durante o sono e estaban inquietos. De cando en cando levantábase algún deles e botaba máis combustíbel sobre as chamas. En torno ao círculo de luz, na selva, encubertos na escuridade, deambulaban os animais cazadores. Nós podiamos distinguilos polos seus particulares berros. Había cans salvaxes e hienas e, nunha ocasión, os ladridos e rumores espertaron o círculo enteiro dos cazadores durmidos.

Unha vez observamos que un león e unha leoa estaban debaixo da nosa árbore mirando o lume coa melena alborotada e os ollos pestanexando. O león lambía as fauces, nervioso e inquieto, como se desexase lanzarse cara a diante, en busca de alimento. A leoa era máis precavida. Foi ela a que nos descubriu e ambos os dous, macho e femia, permaneceron mirándonos silenciosos, retorcendo os narices olfacteadores. Logo lanzaron un ruxido, miraron máis unha vez o lume e á fin internáronse na selva.

Orella Caída e mais eu permanecemos aínda moito tempo a observar. De cando en cando sentiamos o choque de pesados corpos sobre a espesura das matogueiras que crecían debaixo da árbore e, alén do círculo de lume, xurdindo brillantes de entre as tebras, viamos os ollos ardentes que resplandecían, á luz das chamas. Escoitábase de lonxe o ruxido do león e máis lonxe aínda o chío dalgún animal ferido e o chapuzar nas augas do bebedoiro. Tamén do río viña o tremendo gruñido dos rinocerontes.

Á mañá seguinte, logo de durmir moi mal, avanzamos cara ao lume. Aínda ardían os rescaldos fumarentos. A Xente do Lume marchara. Botamos unha ollada pola selva para asegurarnos; non había nada que temer e logo corremos cara ao lume. Estaba impaciente por saber o que era. Collín cos dedos un carbón candente e o meu berro de dor asustou a Orella Caída e fíxoo saltar a unha árbore e, asustándome coa súa carreira, fíxome seguilo tamén, aterrorizado.

A segunda vez volvemos máis cautelosos e evitamos tocar os carbóns acesos. Quixemos facer o que facía a Xente do Lume. Sentamos ao redor dos rescaldos, apoiando a cabeza sobre os xeonllos, como se fósemos durmir. Remedamos entón as súas conversas, falando entre nós á súa maneira e facendo unha grande algarabía. Eu vira o ancián cazador escarvando no lume cunha estaca e fixen o mesmo, aflorando das cinzas anacos de carbón aceso e levantando nubes de cinzas brancas. Era moi divertido e pronto estivemos os dous cubertos de borralla.

Era inevitábel que imitásemos tamén a Xente do Lume volvendo acender as chamas. Tentámolo primeiro con pequenas matas e foi un éxito. Inflamáronse enseguida e danzamos alborozados dando chíos. Logo comezamos a botar ramas maiores. E botamos máis e máis, até que fixemos unha enorme cacharela. Lanzabámonos frenéticos dun lado para outro, arrastrando pólas e troncos mortos da selva. As chamas remontáronse máis alto cada vez e as columnas de fume excedían como unha torre as árbores máis elevadas. Era tremendo o renxer da madeira ardente. As nosas mans nunca realizaran obra tan monumental e estabamos orgullosos dela. Criamos que eramos Xente do Lume danzando arredor da fogueira.

Sen que nos désemos conta, arderon as herbas secas e as matogueiras, e enseguida se alzou en chamas unha grande árbore no bordo do clareiro.

Nós contemplámola con ollos atónitos. A calor que despedía fíxonos retroceder. Logo ardeu outra árbore e logo outra e outra e media ducia máis... Estabamos sorprendidos. O monstro desatouse. Acazapámonos aterrorizados, mentres o lume ía marcando o círculo en que iamos quedar envoltos. Resplandeceu nos ollos de Orella Caída a mirada suplicante e dolorosa que acompañaba sempre a incomprensión, e nos meus ollos debeu manifestarse a mesma mirada. Apertámonos un no colo do outro, até que a calor comezou a alcanzarnos e chegou ao noso olfacto o tufo a pelo queimado. Entón saltamos veloces e fuximos a través da selva, mirando cara a atrás e ríndonos mentres corriamos.

Ao mediodía chegamos a un istmo formado por unha gran curva do río onde se levantaban algúns outeiros non moi altos, medio cubertos de vexetación. Rubimos polas pólas, mirando por última vez cara á selva que deixaramos atrás. Convertérase nun mar de chamas que o vento sacudía. Seguimos pola ribeira do río e, antes de darnos de conta, estabamos na terra da Xente do Lume.

As súas vivendas aparecían dispostas con arranxo a un plan moi estratéxico. Estendíanse por unha península cuxos tres lados quedaban defendidos pola curva do río. Non tiña acceso máis que por un lado, onde se formaba un estreito resgardado polos outeiros, que eran un obstáculo natural. Separados en realidade do resto do mundo, a Xente do Lume progresara durante o longo tempo que levaría vivindo alí. De feito, penso que o seu propio desenvolvemento foi o causante da invasión que trouxo tan tremendas calamidades sobre a nosa horda. A Xente do Lume aumentou tanto en número que se viu obrigada a ensanchar os límites do seu hábitat. Fóronse expandindo e no curso da súa expansión arrastraban ante si a horda, ocupando as covas e o territorio que antes fora noso.

En nada diso pensamos Orella Caída e mais eu ao chegar ante aquela praza forte da Xente do Lume. Non tivemos máis que unha soa idea: afastarnos canto antes de alí; pero non puidemos refrear a nosa natural curiosidade de escudriñar o lugar. Vimos por primeira vez as mulleres e os nenos da Xente do Lume. Estes ían case todos espidos e as mulleres cubríanse con peles de animais salvaxes.

A Xente do Lume vivía en cavernas coma nós. A chaira fronte ás cavernas avanzaba cara ao río en suave pendente e alí ardían varias fogueiras pequenas. Mais non sei se cocerían ou non os seus alimentos. Orella Caída e mais eu non os vimos facelo. Con todo, é a miña opinión que debían coñecer os rudimentos básicos da cociña. Carrexaban, coma nós, a auga do río nas súas cabazas. As mulleres e os mozos ían e viñan moitas veces en busca da auga, entre sonoro balbordo. Os nenos xogaban mentres ían ao río, saltando e facendo cabriolas o mesmo que os da nosa raza. Os pequenos parecíanse máis aos da horda que aos maiores.

Non nos demoramos demasiado. Vimos que algúns raparigos, ao descubrirnos, disparaban as frechas dos seus arcos e fuximos pola espesa selva, correndo cara ao río. E alí atopamos un catamarán, feito sen dúbida pola Xente do Lume. Eran pequenos e rectos os dous madeiros, atados fortemente a outros madeiros, cruzados por medio de tensas raíces.

Nesta ocasión ocorréusenos simultaneamente a mesma idea, se queriamos escapar da Xente do Lume: que cousa mellor que cruzar o río sobre aqueles madeiros tan oportunamente atopados? Subimos a bordo e démoslles un empurrón para separalos da ribeira. Algo detivo subitamente o catamarán que, arrastrado pola corrente, veu chocar contra a beira. O súbito choque estivo a piques de mergullarnos na auga. O catamarán estaba atado cunha corda de raíces retortas e tivemos que desatalo antes de darlle un novo empurrón.

Ao pouco tempo xa remaramos tanto cara ao interior da corrente que viamos toda a terra da Xente do Lume. Ocupados en vogar, non nos demos conta de nada, até que nos sorprendeu un berro penetrante que soaba na ribeira. Miramos arredor e vimos a Xente do Lume que acudía a perseguirnos. Un gran balbordo armábase na ribeira. Algúns deles disparábannos os seus dardos, que ás veces caían ao noso redor; pero afortunadamente a distancia que nos separaba era xa demasiado grande.

Foi un gran día para Orella Caída e mais para min. Ao fondo, o horizonte case cuberto de fume polo incendio que provocaramos; e aquí estabamos perfectamente a salvo no medio do río, dando a volta á fortaleza da Xente do Lume. Sentamos tranquilamente, ríndonos deles, segundo iamos avanzando, até dar a volta cara ao oeste, nunha xigantesca dobre curva onde o río case se anoaba sobre si mesmo.

Deixaramos moi atrás a Xente do Lume, cando, inesperadamente, unha escena familiar relampou ante os nosos ollos.

Vimos o gran bebedoiro, onde fomos tantas veces para observar os animais que alí ían beber. Mais abaixo debía estar a chaira das cenorias e aínda máis lonxe as cavernas e a residencia da horda. Comezamos a remar cara á ribeira, que parecía desprazarse rapidamente ao noso paso e, antes de que tivésemos tempo de pensalo, xa estabamos no bebedoiro, onde adoitaba acudir a horda. Alí estaban as mulleres e os nenos enchendo as cabazas. Ao vernos saíron en desbandada, enlouquecidos, polos barrancos, abandonando tras de si a colección de cabazas que deixaran caer.

Botamos pé a terra e esquecémonos de atar o catamarán, que seguiu flotando río abaixo. Subimos con gran precaución os barrancos. Toda a horda desaparecera nos seus buracos, aínda que viamos algunha que outra cabeza que asomaba para mirarnos. Non había sinal de que andase por alí Ollo Vermello. Xa estabamos de novo na casa. E aquela noite durmimos na nosa coviña no alto do cantil, non sen que antes tivésemos que expulsar unha parella de obstinados mozos que tomaran posesión dela.

CAPÍTULO XIV

Os meses foron pasando mentres estaba por vir a futura traxedia da nosa horda e, entrementres, cascabamos noces que nos servían de alimento. Recordo que foi un bo ano de noces. Adoitabamos encher as cabazas e levalas ateigadas aos cascadeiros. Colocabamos as noces nas xuntas das rochas, golpeándoas con outra pedra e, unha vez cascadas, iámolas comendo.

Finalizaba o ano cando Orella Caída e mais eu regresamos da nosa longa viaxe de aventuras. O inverno entrante foi bastante suave. Eu facía de cando en vez algunha que outra escapada ao meu vello lar das árbores e buscaba frecuentemente por todo o territorio que se estendía entre os pantanos e a desembocadura da charca onde descubriramos a arte de navegar; porén, non puiden atopar en ningures a Bulideira. Desaparecera sen deixar rastro. Eu desexábaa; sentíame impulsado pola fame á que antes aludía, moi semellante á fame física, aínda cando se me espertaba despois de ter ben cheo o estómago. Pero todas as miñas pescudas foron inútiles.

A vida non era tan fácil como antes nas cavernas. Había que previrse contra Ollo Vermello... Orella Caída e mais eu non tiñamos momento de acougo, agás cando estabamos na nosa caverna. A pesar do agrandamento e reformas da entrada, tiñamos que apertarnos moito para meternos dentro. E mesmo cando continuamos de cando en vez ampliándoa, era aínda, afortunadamente, moi pequena para que puidese pasar o monstruoso corpo de Ollo Vermello, polo que este non volveu atormentarnos alí. Aprendera ben a lección e aínda levaba no pescozo certa protuberancia que mostraba o albo das miñas pedradas. Nunca lle desapareceu este vulto, que era grande abondo para que se vise desde a distancia. Moitas veces deleiteime ao ver aquela obra das miñas mans; e cando estaba en lugar seguro contemplándoa, ríame.

Os demais da horda, aínda cando non virían rescatarnos se Ollo Vermello procedese a esgazarnos a tiras diante deles, simpatizaban connosco. Se callar non era simpatía, senón un medio de expresar a súa aversión cara a Ollo Vermello; porén, de todos os xeitos, advertíannos sempre da súa chegada. Xa fose na selva, ou nos bebedoiros, ou na chaira, estaban dispostos para avisarnos. Así é que tiñamos a vantaxe de gozar de moitos ollos na nosa eterna contenda co atávico Ollo Vermello.

Nunha ocasión estivo a piques de me atrapar. Era aínda moi de mañá e a horda non se erguera. Colleume por sorpresa e cortoume o camiño do cantil cara á miña cova; pero antes de que se decatase, xa estaba eu na caverna dobre onde Orella Caída me fixera burla anos atrás e onde o vello tigre Dente de Sabre se esforzara inutilmente.

Cando xa me metera entre as dúas cavernas, polo pasadizo, observei que Ollo Vermello non me seguía. Escorreguei cara ao pasadizo e entón volveu botarse sobre min, perseguíndome con toda a súa furia. Eu limitábame a desprazarme polo pasadizo que unía as cavernas.

Tívome así medio día, antes de cansar. Despois disto, sempre que Orella Caída ou eu tiñamos certa seguridade de poder chegar a esta dobre caverna, non nos retirabamos á pequena, aínda cando Ollo Vermello se presentase ante nós. Todo o máis que faciamos era non perdelo de vista e coidar de que non nos cortase a retirada.

Foi durante aquel inverno cando Ollo Vermello asasinou a súa última esposa con crueis e repetidos golpes. Chameille atavismo; pero era algo peor que iso, porque os machos dos animais inferiores non maltratan nin asasinan as súas compañeiras. Por iso afirmo que, sobre Ollo Vermello, a pesar das súas enormes tendencias atávicas, estendíase a sombra do home futuro, porque só os membros da especie humana asasinan os seus camaradas.

Como era de esperar, Ollo Vermello, após desfacerse da súa última muller, procedeu a buscar outra. Decidiuse por Cantareira. Era neta de Miolo do Óso e filla de Careco, moza alada, sutil, moi dada a estar cantando na entrada da súa caverna ás horas do serán. Casara non moito tempo antes con Patatorta, un individuo pacífico, que non se metía con ninguén. Para nada era un loitador, sendo como era pequeno, fraco e non tan áxil de pernas coma nós.

Nunca cometeu xamais Ollo Vermello acción tan depravada. Ao serán empezamos a reunirnos na chaira, antes de emprender tranquilamente o ascenso ás cavernas. De súpeto vimos a Cantareira que rubía veloz as barrancadas do bebedoiro, perseguida por Ollo Vermello. Ela correu cara ao seu esposo, o pobre Patatorta, que estaba terribelmente amedrentado; no entanto, foi un heroe. Sabía que a morte ía caer sobre el e non fuxiu. Permaneceu de pé, cravado no chan, ergueito, gruñindo e ensinando os dentes.

Ollo Vermello ruxía de rabia. Era unha ofensa para el que un da horda ousase plantarlle cara. Disparou a man cara a diante e agarrou o pobre Patatorta polo pescozo. Este cravou os dentes no brazo de Ollo Vermello, pero aos poucos instantes axitábase e retorcíase co pescozo roto no chan. Cantareira berraba tolamente. Ollo Vermello agarrouna polos cabelos e comezou a arrastrala cara á súa cova. Golpeouna brutalmente mentres rubía polo escarpado e arrastrouna despois até o fondo da caverna.

Nós, mentres tanto, estabamos enfurecidos, golpeándonos no peito, cos pelos de punta e rinchando os dentes, agrupándonos moi xuntos na nosa rabia. Sentiamos a tendencia cara á cooperación, o impulso de unirnos para unha acción conxunta. Esta necesidade, aínda que dunha maneira confusa, estaba impresa en nós. Pero non había medio de conseguir realizala, porque careciamos da maneira de expresión necesaria. Non nos volvemos todos sobre Ollo Vermello para esnaquizalo porque non tiñamos linguaxe. Pensabamos vagamente, pero faltábannos os símbolos de expresión do pensamento, que aínda habían inventarse lenta e penosamente.

Intentamos expresar nos nosos berros os pensamentos que flotaban neboentos na nosa conciencia. Careco empezou a murmurar sons que querían significar a súa ira e a súa ansia de ferir a Ollo Vermello. Até aí chegou e até aí nada máis comprendemos nós; pero cando tratou de expresar o impulso cooperativo que se axitaba no seu interior, os seus gritos convertéronse nun balbucir sen sentido. Logo, Cabezán comezou a parolar, cos pelos de punta e dando puñadas no peito. E logo outro e despois todos, unímonos á explosión de cólera, e até o propio ancián Miolo do Óso berraba e farfallaba coa súa voz rouca e beizos murchos. Algún agarrou unha estaca e comezou a golpear contra un madeiro. Ao momento todos colleramos o ritmo: inconscientemente os nosos alaridos e exclamacións suxeitáronse ao ritmo daqueles golpes. Isto tivo o efecto dun calmante e, pouco despois, antes de darnos conta de nada, a nosa ira esqueceuse e os nosos berros transformáronse nunha cantarela.

Esta cantarela é un magnífico exemplo da inconsecuencia e inconstancia da horda. Alí estabamos; logo de reunirnos pola mutua rabia e o impulso de cooperación, todo o esquecemos e todo quedou reducido ao ritmo dunha cantarela pueril. Eramos sociábeis e estas reunións de cánticos e risas satisfacíannos moito. Estas reunións eran a sombra dos concilios dos homes primitivos, das grandes asembleas nacionais, das convencións internacionais dos homes futuros. Pero nós, a raza do mundo nacente, non tiñamos linguaxe e sempre que o instinto nos arrastraba á reunión, terminabamos por precipitarnos na confusión dunha Babel de onde brotaba esa unanimidade rítmica que gardaba no seu seo a esencia da arte por nacer. Era o agromar da arte.

Os ritmos non eran nunca continuados e sostidos; pronto perdiamos o compás e armabamos un batifondo do demo, até que de novo colliamos o ritmo ou comezabamos outro novo. Ás veces levabamos a un tempo media ducia de ritmos simultáneos, en grupos distintos que se esforzaban en afogar coas súas voces o ruído dos demais.

Nos intervalos da nosa algarabía, cadaquén daba cabriolas, vociferaba e danzaba, bastándose a si mesmo , cheo das súas propias vontades e pensamentos como se fose o centro do universo disociado dos outros seres, momentaneamente illado dos demais, que tamén saltaban e ouveaban arredor del. Logo seguiría o ritmo do palmado das mans; o golpe dunha estaca; o exemplo dun que saltaba ao compás coas monótonas repeticións, ou o cántico dalgún que prorrompía nunha inflexión da voz que ascendía e descendía con ritmo uniforme: un estrondo tras outro, todo o xentío cedería ante aquel e pronto cantarían a un tempo «haahhaah, haahah!», que era un dos coros favoritos; ou ben estoutro: «Eh-uah, eh-uah, eh-uah hah!»

E así, con tolos caprichos, virando e bambeando, prorrompiamos en cánticos e danzas no sombrío crepúsculo do mundo primitivo, inducíndonos ao esquecemento, evocando a unanimidade e lanzándonos nun voluptuoso frenesí. E así foi como se desvaneceu a nosa ira contra Ollo Vermello, suavizada pola arte, e cantamos coros ouveantes e selváticos na nosa reunión e cantaruxada, até que a noite avanzou sobre nós co seu veo de terrores e rubimos aos nosos buracos das rochas, chamándonos docemente uns a outros, mentres as estrelas brotaban e as tebras se estendían.

Soamente nos inspiraba terror a escuridade. Non tiñamos ningún xermolo de relixión nin concepto ningún do mundo invisíbel. Só coñeciamos o mundo real e temiamos as cousas reais, os perigos concretos, os animais de presa de carne e óso. Eles aterrorizábannos na escuridade, porque as tebras eran o reino dos animais carnívoros. Entón saían dos seus cubís para estender as súas gadoupas na sombra, desde onde axexaban invisíbeis.

Talvez destes temores aos reais e tanxíbeis habitantes da escuridade xurdirían os temores aos habitantes invisíbeis, para culminar finalmente nun completo e poderoso mundo invisíbel. É probábel que, ao crecer a imaxinación, aumentase o temor á morte, até que os manes da horda viñesen proxectar este temor sobre as tebras poboadas de espíritos. Creo que a Xente do Lume xa empezara a temer ese aspecto da escuridade; nós, non. O motivo que impulsou a horda a interromper a súa cantarela e rubir aos buracos das penas eran o tigre Dente de Sabre, os leóns, os chacais os cans salvaxes, as mandas de lobos e toda a proxenie dos famentos devoradores de carne.

CAPÍTULO XV

Orella Caída casou no segundo inverno despois da nosa viaxe de aventuras e resultou do máis inesperado. A min non se me avisou de nada. Decateime, da noite para o día, un atardecer ao rubir á caverna do escarpado. Escorreguei pola entrada e alí detívenme; non había estancia para min. Orella Caída e a súa compañeira tomaran posesión da caverna. Esta non era outra que a miña irmá, a filla do meu propio padrasto Larapeteiro.

Tratei de forzar a entrada. Soamente había espazo para dous e xa estaba ocupado. Ademais, eu levaba a peor parte e, entre as rabuñaduras e tiróns de pelo que recibín dos dous, tiven que darme por satisfeito retirándome. Durmín aquela noite e outras moitas no pasadizo que comunicaba as dúas cavernas de máis abaixo, xa que me pareceu a opción máis segura. Como os dous habitantes da horda burlaran alí o tigre Dente de Sabre e como eu mesmo burlara a Ollo Vermello, crin que podería escapar así de todos os animais cazadores, indo e volvendo polo pasadizo.

Unicamente esquecín os cans salvaxes, que eran pequenos abondo para pasar por calquera pasadizo que me permitise avanzar a min. Unha das noites notei que me olfacteaban. Se entrasen os cans ao mesmo tempo por ambos os extremos do pasadizo, atraparíanme indubidabelmente. Perseguido por un deles a través do pasadizo, tiven que saír ao exterior, onde osmaba o resto do fato. Lanzáronse sobre min, mentres eu comezaba a rubir polo escarpado. Un deles, enxoito e famento, mordeume en pleno salto, fincándome o dente nos músculos da coxa e por pouco me fai rodar, arrastrándome cara a abaixo das rochas. Mantíñase ben agarrado, pero non fixen ningún esforzo para que soltase e dediquei todas as miñas enerxías a rubir fóra do alcance das demais bestas.

Até que non estiven a salvo non me preocupei da viva dor que sentía na coxa. Entón, a dous metros por encima da gruñidora manda que saltaba, rabuñaba contra o muro e rodaba por el cada vez que tentaba rubir, asín o can pola gorxa e estranguleino amodo. Tardei algún tempo en facelo. Cravoume as súas garras e rachoume a pel coas patas traseiras, dando espantosos lategazos con todo o corpo para arrastrarme muro abaixo nas súas sacudidas.

Por fin afrouxou os dentes e abriu a boca, soltando a carne esgazada. Levei o cadáver cara ao alto dos penedos e acubilleime aquela noite á entrada da miña antiga caverna, en cuxo interior durmían Orella Caída e a miña irmá. Pero primeiro houben de sufrir a tormenta de inxurias da horda, por espertala. Vingueime cumpridamente. De cando en cando, o ruído do fato de cans aplacábase ao pé do escarpado e eu deixaba caer rochas que volvían sobresaltalos de novo, e outra vez xurdían por todas as partes as inxurias e gruñidos de toda a horda exasperada. Ao chegar a mañá, compartín o can con Orella Caída e a súa esposa, e durante algúns días non fomos os tres nin vexetarianos nin fruxívoros.

Orella Caída non foi feliz no seu matrimonio, pero tivo o consolo de que non durase moito tempo. Nin el nin eu fomos felices durante aquela época. Eu vivía solitario, sufría os inconvenientes de ser expulsado da miña caverna e, ademais, non podía reunirme con ningún outro dos mozos da horda. Sospeito que a miña longa camaradaría con Orella Caída se fixo habitual en nós.

Podía emparellarme tamén, é verdade, e de boa gana o faría se non fose pola escaseza de mulleres que sufría a horda. É fácil de comprender que os excesos de Ollo Vermello eran a causa de tal escaseza e isto era proba da ameaza que representaba para a existencia da horda. Ademais, estaba Bulideira, á quen eu aínda non esquecera...

De todos os xeitos, durante o matrimonio de Orella Caída chamei de porta en porta, sempre errante, en perigo todas as noites cando me deitaba e sen comodidade nunca. Morreu un da horda e a súa muller pasou á caverna doutro, así que tomei posesión da caverna abandonada, pero tiña a entrada ampla e Ollo Vermello case me atrapou un día, polo cal tiven que volver durmir nas dobres cavernas do pasadizo. Durante o verán afíxenme a errar semanas enteiras fóra das cavernas, durmindo nuns acubillos que fabriquei nas árbores, preto dos pantanos.

Xa dixen que Orella Caída non foi feliz. A miña irmá era filla de Larapeteiro e fixo miserábel e desgraciada a vida de Orella Caída. En ningunha caverna había tanto balbordo como na súa. Se Ollo Vermello era un sinistro Barba Azul, Orella Caída era un baldrogas e imaxino que Ollo Vermello estaba a arder en desexos de posuír a muller de Orella Caída.

Afortunadamente para este, a súa muller morreu cando estaba a acontecer naquel verán unha cousa inusitada. Estaba a terminar a estación e brotou, con todo, unha segunda colleita de cenorias, completamente inesperada e que ofrecía raíces zumarentas e tenras; así é que o lagoeiro foi o lugar de comida preferido pola horda. Unha mañá, cedo, estabamos a almorzar; ao meu carón tiña a Careco e máis aló o seu pai e o seu fillo, Miolo do Óso e Beizo Longo, respectivamente. Ao outro lado estaban Orella Caída e a miña irmá, ela máis próxima a min.

Sen aviso ningún, Careco e a miña irmá lanzáronse a correr e gritar subitamente ao mesmo tempo que o asubío dunhas frechas, que os atravesaron dun lado a outro. Un momento despois xacían retorcéndose no chan, mentres que todos nós fuxiamos en desbandada cara ás árbores. Un dardo pasou xunto a min e fincouse no chan; as penas da cana vibraron oscilantes ao cravarse na terra. Lembro o movemento que fixen dando un inútil rodeo para non pasar xunto ao dardo cravado, como o cabalo que foxe do obxecto que o atemoriza. Orella Caída, que corría ao meu lado, deu un tropezón e caeu polo chan. Unha frecha atravesáralle a perna e impedíalle correr. Tentou fuxir, pero caeu de novo. Sentou entón, aniñándose e tremendo de pánico, mentres me chamaba con voz suplicante. Volvinme e mostroume a frecha. Quixen arrincarlla, pero a dor que isto lle producía contívome a man. Outra frecha pasou oscilando entre nós. Outra golpeou secamente contra unha rocha, rebotou e caeu ao chan. Isto era demasiado. Tirei con todas as miñas forzas; Orella Caída lanzou un alarido de dor mentres lle arrincaba o dardo e dándome eu tamén un golpe con el a causa do tirón. Uns momentos despois estabamos en plena fuxida.

Mirei cara a atrás. O ancián Miolo do Óso, a soas e moi atrasado, ía vacilante e silencioso na súa carreira, seguido de preto pola morte. Ás veces tropezaba e, nunha ocasión, caeu tan longo como era. Xa non se vían vir novas frechas. Alzouse debilmente sobre os pés. A idade pesáballe enormemente, mais non quería morrer. Os tres cazadores da Xente do Lume que avanzaban correndo cara á selva enmarañada poderían alcanzalo facilmente. Porén, nin sequera o intentaron. Quizais lles parecese demasiado vello e duro. Pero si que se achegaron a Careco e á miña irmá, porque cando me volvín a mirar desde as árbores vinos golpeándoos cunhas pedras na cabeza e un deles era o vello e rugoso cazador que andaba ranqueando...

Seguimos fuxindo, entre as árbores, con rumbo ás cavernas, como unha plebe excitada e sen orde, alborotando ao paso, camiño dos ocos dos penedos. Agora que non era o perigo cousa maior, Beizo Longo agardou polo seu avó Miolo do Óso e ambos os dous, o vello e o mozo, déronnos alcance, deixando no lagoeiro o desgraciado Careco, cuxa morte abría entre eles o baleiro dunha xeración.

E así foi como Orella Caída veu de novo ser solteiro. Aquela noite deiteime xunto a el na vella caverna e comezou de novo a nosa antiga vida de camaradaría. Parece que a morte da súa compañeira non lle causou moita dor. Polo menos non mostraba sinais diso nin estrañaba a súa ausencia. Era a ferida da perna o que parecía incomodalo e pasou máis dunha semana sen que puidese recobrar a súa axilidade.

Miolo do Óso era o único ancián da horda. Ás veces volvo pensar naquel home primitivo e, cando a visión do recordo se me aclara máis, percibo que existe unha semellanza sorprendente entre el e o pai do noso xardineiro. O pai do xardineiro era un ancián engurrado e murcho e atreveríame a xurar que, cando miraba a través dos seus diminutos ollos, ou cando murmuraba coas súas desdentadas enxivas, parecíase e obraba igual que o vello Miolo do Óso. Durante a miña infancia arrepiábame este parecido; non podía menos que botar a correr sempre que vía o pobre vello que se achegaba vacilante sobre dous bastóns. O vello Miolo do Óso tiña tamén certo asomo de barba despoboada que me parecía exactamente igual que as raras patillas do ancián.

Como ía dicindo, Miolo do Óso era o único vello da horda. Representaba unha excepción, porque os da horda non chegaban nunca a vellos e tampouco abundaba a mediana idade. A morte violenta era case sempre a fin que nos agardaba. Morrían como o meu pai ou como Dente Fanado morreran, como Careco e a miña irmá acababan de morrer: de súpeto, brutalmente, en plena posesión das súas facultades, en pleno vigor e louzanía da vida. A morte violenta era a verdadeira morte natural daqueles tempos.

Ninguén morreu de vello na horda, nunca souben de ningún caso, nin aínda o mesmo Miolo do Óso; aínda que foi o único con posibilidades da miña xeración. Unha ferida ou unha mutilación, un escurecemento momentáneo das facultades, equivalían á inmediata morte. Xeralmente ninguén era testemuña de semellantes accidentes. Os membros da horda sinxelamente desaparecían da nosa vista. Deixaban as cavernas ao amencer e non regresaban nunca. Desaparecían... nas garras voraces das bestas da selva.

A irrupción da Xente do Lume nos pantanos das cenorias había de ser o comezo da fin da horda, aínda que nós o ignorabamos. Os cazadores comezaron a aparecer máis frecuentemente cada vez, andando o tempo. Viñan en parellas ou en grupos de tres, desprazábanse arrastrándose silandeiramente pola selva, prestos os seus alados dardos para aniquilar as distancias e para derrubar as súas vítimas desde a copa das árbores máis altas, sen necesidade de gabear por elas. Os arcos e as frechas eran como unha extensión enorme dos seus músculos, así é que en realidade saltaban alturas inmensas e asasinaban a trinta metros de distancia e máis aínda. Isto facíaos mil veces máis terríbeis que o mesmo Dente de Sabre. Ademais, eran moi astutos e intelixentes, posuían unha linguaxe que os capacitaba para razoar e, por último, comprendían as vantaxes da cooperación.

Nós, os da horda, fixémonos receosos e desconfiados mentres andabamos polos bosques. Sempre iamos á espreita, vixiantes e tímidos. Xa non eran as árbores o abrigo seguro onde confiarse. Xa non podía ser aquilo de pendurarse das pólas e rirse dos animais carniceiros inimigos que axexaban no chan. A Xente do Lume era carnívora, con garras e fauces que se alargaban a gran distancia. Non había ningunha fera tan temíbel entre as bestas de presa que invadían o mundo primitivo.

Unha mañá, antes da horda se dispersar pola selva, estendeuse o pánico entre os que foran beber ao río. Todos fuximos ás cavernas. Tiñamos entón o costume de fuxir primeiro e investigar as causas da fuga despois. Esperamos no limiar das cavernas e observamos. Após uns instantes, un da Xente do Lume subiu cauteloso e comezou a camiñar pola chaira. Era o ancián miúdo e rugoso, o vello cazador. Permaneceu fronte a nós uns momentos e contemplounos, observando as nosas cavernas e o muro do cantil de arriba a abaixo. Descendeu despois por un dos barrancos cara aos bebedoiros, volvendo aos poucos minutos por outra barrancada. Aínda se detivo a observarnos atenta e coidadosamente durante un bo anaco. Logo volveu sobre os seus pasos e marchou ranqueando selva dentro, deixándonos consternados e chamándonos uns a outros desde as cavernas con voz suplicante e dorida.

CAPÍTULO XVI

Atopeina na antiga vivenda, próxima aos pantanos das bagas, onde a miña nai vivira e onde Orella Caída e mais eu construímos o noso primeiro abrigo entre as árbores. Foi algo inesperado. Cando cheguei preto dela, baixo a árbore, ouvín a doce voz familiar, nunca esquecida, e levantei os ollos. Alí estaba ela, a miña Bulideira, sentada sobre unha póla e balanceando as pernas mentres me miraba.

Quedei inmóbil durante un tempo. Ao vela sentín felicidade e, logo, empezou a invadirme unha sensación de inquedanza e dor que afogaba a felicidade. Comecei a rubir pola árbore e ela ía retirándose lentamente da rama. Cando xa a alcanzaba, saltou polo ar e foi parar á árbore próxima. Mirábame asomándose entre o rumor das follas e volveu emitir os seus doces sons. Saltei recto cara a ela e, após perseguila con empeño, volveu repetirse a mesma situación; porque alá, entre as follas, lanzaba ela os seus doces sons, mirándome desde as ramas.

Comprendín que nacera en min algo diferente ao que sentín naqueles pasados días, anteriores á nosa viaxe de aventuras. Descubrín que a desexaba e ela sabíao tamén. Por iso non me daba opción a que me achegase. Esquecinme por completo de que ela era a lixeireza mesma e de que fora a miña mestra na arte de rubir polas ramas. Perseguina de árbore en árbore e sempre me eludía, mirándome despois cos seus ollos bondadosos, emitindo os seus doces sons e danzando e randeándose ante min, pero fóra do meu alcance. Canto máis se evadía, máis ardentemente desexaba alcanzala e as sombras crecentes da tarde foron testemuñas da inutilidade do meu esforzo.

Segundo a perseguía, ou ás veces, cando descansaba na árbore próxima, contemplándoa, observei o cambio que nela se operou. Era máis alta, máis pesada, máis medrada. As súas formas redondeáranse, os músculos estaban cheos e fortes, e había en toda ela un algo inefábel que me falaba de madurez e plenitude novas e incitantes. Pasaran tres anos por ela e deixaran o seu selo. Digo tres anos, aínda que non podo precisar exactamente o tempo; talvez puido pasar outro ano máis, cuxos acontecementos confundise eu cos dos outros tres. Canto máis medito niso, máis claro me parece que pasarían xa catro anos, polo menos.

Ignoro por completo onde fora, por que marchara, nin que lle acontecera nese espazo de tempo. Ela non tiña medio de dicirmo, así como Orella Caída e mais eu non o tiñamos tampouco para contarlle á horda o que viramos en terras afastadas. É probábel que ela, como nós, partise para unha viaxe de aventuras, a soas, consigo mesma. Por outra banda, talvez Ollo Vermello fose a causa da súa partida. É case certo que el a atoparía de cando en vez vagando polos bosques e, quizais, as súas persecucións fosen o motivo do afastamento de Bulideira. Por sucesos posteriores, cheguei a crer que debeu viaxar moi lonxe, cara ao sur, cruzando fileiras de montañas e descendendo despois ás ribeiras dun río descoñecido, moi lonxe de todos os seus semellantes. Alí vivía a Xente das Árbores, que a debeu impulsar a regresar á horda e a min. Máis tarde explicarei os motivos destas sospeitas miñas.

As sombras da noite íanse facendo máis densas e eu seguía perseguíndoa máis ardentemente que nunca e aínda non podía alcanzala. Ela finxía fuxir de min desesperadamente e sempre se amañaba de maneira que estaba á distancia precisamente xusta para que non puidese darlle alcance. Esquecinme de todo, da noite que avanzaba, do tempo e dos inimigos carniceiros e devoradores. Estaba louco de amor e cheo de ira, porque ela non me deixaba aproximarme ao seu lado. É estraño o considerar como esta ira contra ela parecía parte do meu desexo.

Como ía dicindo, esquecinme de todo. Na miña carreira polos descampados metinme entre unha niñada de serpes. Non me acovardaron. Estaba tolo. Serpearon cara a min, pero eu escapulinme entre elas, esquiveinas e continuei avanzando. Vinme entón fronte a unha serpe pitón que noutras circunstancias me faría fuxir, berrando, á copa da árbore máis alta. Perseguiume, pero Bulideira desaparecía da miña vista e eu lanceime ao chan e continuei camiño adiante. A serpe chegou a rozarme na miña carreira. Despois tropecei coa miña antiga inimiga: a hiena. Estaría segura de que a miña temeridade motivaría algún desenlace agradábel para ela e perseguiume durante unha boa hora. Máis adiante irritamos unha manda de xabarís, que se botaron tamén tras de nós. Bulideira aventurouse a dar un salto enorme, excesivo para min. Eu tiña que tocar o chan. Abaixo estaban os xabarís, mais non dubidei nin un momento. Boteime á terra a pouco máis dun metro do máis próximo. Rozáronme na miña carreira e por dúas veces perseguíronme até dúas árbores distintas, desviándome da ruta de Bulideira. Aventureime novamente a pisar o chan e crucei un amplo espazo seguido da manda que gruñía, se alporizaba e rinchaba os cabeiros xunto aos meus talóns.

Un simple tropezón e non habería salvación para min. Pero non me preocupei do que puidese sucederme. Tal era o meu estado emotivo, que desafiaba o propio Dente de Sabre e todas as frechas da Xente do Lume. A tal extremo chegaba a miña loucura de amor. Non lle ocorría o mesmo a Bulideira, que era moi prudente. Non se arriscaba moito e aínda recordo, volvendo os ollos a través dos séculos para contemplar aquela persecución, que, cando os xabarís me detiveron, ela minoraba a súa marcha e esperaba a que eu volvese emprender a carreira. Ademais, era ela a que me conducía, elixindo sempre a dirección que lle conviña máis.

Veu por fin a escuridade. Bulideira levoume entón polas pendentes dun desfiladeiro cheo de carriza que xurdía entre as árbores. Despois internámonos nunha densa matogueira que me rabuñou e esgazou ao pasar. Ela nin sequera enredou un só cabelo. Coñecía ben o camiño. Un carballo grandioso alzábase medio oculto pola maleza. Eu estaba moi preto de Bulideira cando rubía pola árbore e alí, entre as pinzas das ramas, no niño tan longa e inutilmente buscado, logrei alcanzala.

A hiena olfacteara de novo as nosas pegadas e sentou baixo a árbore entre gruñidos de fame. Non nos preocupamos para nada, senón, ao contrario, rimos moito dela cando, mostrando as fauces e gruñindo, se afastou entre as árbores. Era o tempo da primavera e na noite sentíanse moitos e variados ruídos. Como de costume, nesta estación do ano abundaban as loitas entre os animais. Desde o niño podiamos percibir os rinchos dos cabalos salvaxes, o trompeteo dos elefantes e o ruxido dos leóns. Pero a lúa xurdiu no ceo e nós riamos felices, sen medo.

Á mañá seguinte vimos dous paxaros que rifaban tan cegamente que puiden botarme sobre eles e collelos polo pescozo sen ningunha dificultade. Así é como Bulideira e mais eu fixemos o noso primeiro xantar de vodas. Parecéronnos deliciosos. Era moi doado coller paxaros durante a primavera. Outra noite vimos desde o noso niño dous veados que loitaban á luz da lúa, mentres que dous leóns se desprazaban cara a eles e os alcanzaban desprevidos no ardor do combate.

Realmente, non sabería dicir canto tempo vivimos naquel acubillo de Bulideira. Mais, un día cando estabamos ausentes, recibiu a árbore o golpe dun raio, racharon as grandes pólas e o noso fogar quedou completamente esnaquizado. Comecei a reconstruílo inutilmente, porque a Bulideira amedrentábana os raios e non puiden convencela de que volvese á nosa árbore. Foi así como despois de terminada a nosa lúa de mel, regresamos á vida das cavernas. E como Orella Caída me botara da caverna cando casou, así eu tamén o expulsei dela. Bulideira e mais eu estabelecémonos alí, mentres que Orella Caída durmía no pasadizo da caverna dobre.

Co regreso ás cavernas veu a inquietude da vida. Non sei cantas esposas tivera Ollo Vermello, despois de Cantareira, que seguira a sorte de todas. Actualmente tiña unha pobre muller acovardada, pequena e tenra, que xemía día e noite, o mesmo cando lle pegaba que cando non. A súa morte non se fixo esperar moito. Aínda antes de que morrese, xa puxera Ollo Vermello os seus ollos en Bulideira e á morte daquela comezou a persecución desta.

Menos mal que Bulideira era a lixeireza mesma e a súa sorprendente aptitude para fuxir a través das árbores podía librala das garras daquela besta. Eu non podía axudala realmente. Ollo Vermello era tan monstruoso que me esgazaría os membros coa maior facilidade. Até a miña morte levei eivado un ombro, que se me inutilizaba nas estacións de choivas, mostra dunha das brutalidades de Ollo Vermello.

Polo mesmo tempo desa agresión, Bulideira caera enferma. A enfermidade sería indubidabelmente algún dos accesos de malaria que ás veces sufriamos, pero o certo é que a deixou lenta e pesada. Non tiña a rapidez normal dos seus músculos e estaba en malas condicións para fuxir cando Ollo Vermello a arrecunchou preto dos cubís dos cans salvaxes, varias millas ao sur das covas. Noutra ocasión, antes de que el puidese achegarse, ela esquivaríao e regresaría sen ningunha dificultade ao abeiro das nosas cavernas de estreita entrada. Pero agora non podía ser. Estaba torpe e lenta e Ollo Vermello obrigouna a retroceder até arrecunchala onde quixo. No entanto, Bulideira concentrou todas as súas enerxías en librarse das súas garras.

Se non estivese enferma, sería un xogo de nenos burlalo; pero agora era precisa toda a súa cautela e astucia. Tiña a vantaxe de poder fuxir polas ramas máis finas e dar os saltos máis longos. Tamén a de ser moi habilidosa en medir as distancias e adiviñar a resistencia das pólas.

A persecución foi interminábel. Lanzáronse pola selva en voltas e máis voltas, avanzando e retrocedendo en carreiras tremendas. A horda estaba enormemente excitada, prorrompendo nun salvaxe alarido máis vibrante cando Ollo Vermello se achaba lonxe e máis apoucado cando a persecución o aproximaba... Eran, como sempre, espectadores pasivos. As mulleres berraban, os machos dábanse puñadas no peito en cólera inútil. Cara Grande estaba máis indignado ca ninguén e, aínda que aplacaba os seus berros ao aproximarse Ollo Vermello, non enmudecía tanto como os outros.

Eu, pola miña banda, non facía ningún papel valoroso. Xa sei que tiña de todo menos de heroe. Ademais, para que había de servir que me puxese fronte a Ollo Vermello? Era o monstro poderoso, a besta abismal, e non había esperanza para min nunha loita de forzas. Mataríame, sen que cambiase para nada a situación. Así é que non me tocaba máis que desesperarme en impotente e dolorosa ira, desviarme do seu camiño e aplacar a miña cólera cando se achegaba.

Pasaron as horas e, xa entrada a tarde, aínda continuaba a persecución. Ollo Vermello ía esgotando a Bulideira. Perseguíaa e fatigábaa intencionadamente. Ela comezou a cansar e non podía manter a fuxida a vontade. Procuraba rubir ás pólas máis delgadas, onde el non podería seguila. Necesitaba descansar alí uns instantes para tomar alento; pero Ollo Vermello era incansábel e feroz. Incapaz de seguila, impedílle deterse, sacudíndoa das pólas delgadas onde se refuxiaba. Podía balancear coa súa forza e peso as ramas máis grosas e sacudilas até lanzala polo ar como se fose unha mosca. A primeira vez salvouse Bulideira deixándose caer nas ramas inferiores e máis grosas. Na seguinte ocasión, aínda que estas ramas non impediron que caese ao chan, amorteceron o golpe. Seguiu outra sacudida, tan feroz que saíu lanzada da rama, atravesando un grande espazo até a árbore máis próxima. Parece incríbel como se agarrou e salvou da caída. Agora Bulideira buscaba a seguridade das ramas altas e débiles. Estaba tan cansa que non podía fuxir doutra maneira e recorría con moita frecuencia a esta manobra.

Aínda proseguiu a persecución e aínda a horda berraba, golpeaba o peito e rinchaba os dentes... até que veu a fin. Era case a hora do crepúsculo. Bulideira, tremendo e sen alento, agarrouse desesperadamente a unha póla, a case dez metros do chan, sobre o espazo baleiro. Ollo Vermello sacudiuna e, como un péndulo, comezou a oscilar co enorme peso daquel bruto. Subitamente deu un lategazo co corpo e foi tan brusca a oscilación que Bulideira saíu despedida. Perdera a súa agarradoira e caía ao baleiro, lanzando un berro penetrante.

Aínda puido endereitarse no ar para caer de pé. Noutras circunstancias a axilidade dos seus membros evitarían o golpe, mais agora estaba esgotada. Non podía soportar o salto: as súas pernas cederon, sen facer máis que aplacar o choque e, ao caer en terra, aínda que non se fixo dano, o golpe deixouna sen folgos. Quedou tombada, desvalida e esforzándose por respirar.

Ollo Vermello abalanzouse sobre ela e agarrouna, retorcéndolle os cabelos entre os seus nodosos dedos, ruxindo triunfante e retando a horda que, aterrorizada, o contemplaba desde as árbores. Entón toleei e abandonei toda prudencia; esquecendo o desexo de vivir, boteime por detrás sobre Ollo Vermello, que ruxía espantosamente. Tan inesperada foi a acometida que o fixen rodar e, rodeándoo con brazos e pernas, procurei sostelo contra o chan. Sería imposíbel de non ter Ollo Vermello unha das súas mans ocupada en agarrar tensamente a Bulideira polos cabelos.

Encoraxado pola miña ousadía, Cara Grande uniuse a min inesperadamente. Botouse á pelexa e cravei os dentes no brazo de Ollo Vermello, rabuñándolle o rostro ao mesmo tempo. Esta era a ocasión propicia para que a horda se unise e acabase con Ollo Vermello. Pero todos permaneceron inmóbiles, ocultos nas árbores.

Era inevitábel que Ollo Vermello nos vencese se só eramos dous. Se non terminou inmediatamente connosco foi porque Bulideira impedía os seus movementos. Recobrara o seu alento e comezaba a resistir. Ollo Vermello non quería soltala e isto púñao en condicións de inferioridade. Tendeu a man libre e apreixoume un brazo. Era o comezo da miña fin. Empezou a arrastrarme cara a el para pórme en posición e cravarme os dentes na gorxa. Xa abrira a boca e apertaba as enxivas. Nun apertón das súas enormes forzas, retorceume o ombro de tal forma que conservei a dor para toda a vida como recordo daquela loita.

Pero entón sucedeu algo imprevisto. Un enorme corpo caeu sobre o grupo que formabamos os catro. Non esperabamos o golpe e saímos rodando cada un polo seu lado, soltándonos coa repentina sorpresa. No instante do choque, Cara Grande lanzou un terríbel alarido. Eu non podía precisar o que pasara, aínda que sentín o cheiro do tigre e albisquei a súa pel raiada na miña veloz fuxida cara ás árbores.

Era o vello Dente de Sabre. Espertárao no seu cubil o rumor da refrega e acudiu sen que nos decatásemos. Bulideira empolicouse á árbore inmediata á miña e eu uninme a ela enseguida. Rodeeina cos brazos e aperteina contra o meu peito, mentres ela choraba desconsolada. Do chan viña un gruñido e un renxer de ósos. Era Dente de Sabre, que estaba a devorar os restos do que fora Cara Grande. Máis aló, Ollo Vermello miraba fixamente entre o rebordo dos seus ollos inflamados. Atopara un monstro maior ca el. Bulideira e mais eu fuximos entre as árbores, camiño da nosa cova, mentres que a horda se amoreaba nas copas máis altas, por encima do seu vello inimigo Dente de Sabre, lanzándolle un ballón de ramas e talos secos. O tigre sacudía a cola e gruñía, pero continuaba devorando.

E así foi como nos salvamos: por un accidente froito da máis pura casualidade. Doutro xeito, perecería entre as garras de Ollo Vermello e non existiría a ponte que enlaza todo aquilo cun descendente que le xornais, fai equitación e anda en trens eléctricos e, ai!, escribe narracións de sucesos desvanecidos no pasado, como esta, por exemplo.

CAPÍTULO XVII

O que vou relatarvos aconteceu ao comezar o outono do ano seguinte. Ollo Vermello, despois do seu fracaso, tomara outra muller que, aínda que pareza estraño, aínda vivía. Máis estraño aínda vos parecerá o saber que meses atrás tivera un fillo: o primeiro fillo de Ollo Vermello. As súas mulleres anteriores non viviran o suficiente para poder ter fillos. Todos pasaramos un bo ano. O tempo fora excepcionalmente benigno e a colleita, abundante. Recordo dunha maneira especial as cenorias daquela tempada. Tamén foi copiosa a colleita de noces e as ameixas silvestres eran máis doces e máis grandes que de costume.

En resumo, foi un ano dourado. E logo sucedeu... Pola mañá cedo sorprendéronnos nas cavernas. A maior parte dos nosos espertaron do seu soño á luz fría e gris do amencer, para atopar a morte. A Bulideira e mais a min espertounos o escándalo do gran batifondo. A nosa cova era a máis alta da escarpa. Arrastrámonos ao limiar e miramos. A chaira estaba ateigada de Xente do Lume. Os seus alaridos e balbordo aumentaban o clamor, pero eles gardaban orde e seguían o seu plan, mentres que nós non. Cadaquén obraba pola súa conta, sen pensar na enorme calamidade que caía sobre todos.

Comezamos a lanzar pedras sobre os invasores, que se reuniron nos cons da base do cantil. A nosa acometida logrou esmagar algúns deles, porque cando se retiraron quedaron tres ou catro tendidos no chan. Alí se retorcían e forcexaban, tentando arrastrarse lonxe das rochas; pero non llelo permitimos. Algúns de nós ruxiamos irados e faciamos chover pedras e máis pedras sobre a Xente do Lume que ficaba ao pé do cantil. Algúns tentaron arrastralos a sitio seguro, pero os nosos croios facían retroceder os rescatadores.

A Xente do Lume comezou a encolerizarse. Tamén eles se volveran precavidos. A pesar dos seus alaridos de ira, mantíñanse a distancia e lanzaban descargas de frechas sobre nós. Isto foi suficiente para que cesásemos de guindar pedras. Xa media ducia dos nosos morrera e moitos estaban feridos; o resto retirámonos ao interior das cavernas. Eu non estaba fóra do seu alcance na miña alta cova, pero a distancia era suficiente para inutilizar a efectividade dos disparos; así é que a Xente do Lume non malgastaba as súas frechas contra min. Ademais, tiña curiosidade e desexaba ver. Mentres, Bulideira permanecía no máis fondo da cova, tremendo de medo e prorrompendo en xemidos porque eu non quería entrar e seguía observando acazapado á entrada.

O ataque desenvolvíase a intervalos. Detívose por un momento; porque, refuxiándonos nós no interior das cavernas, a Xente do Lume pensaba en como nos podería botar de alí. Eles non se atrevían a seguirnos e nós non nos atreviamos a expornos aos seus dardos. De cando en cando, se alguén se achegaba ao escarpado, algún da horda guindaba unha enorme pedra. A cambio da cal caía atravesado por media ducia de frechas. Así continuaron as cousas durante algún tempo; porén, a horda terminou por recorrer a non presentar albo fóra das cavernas. A tregua era completa.

Máis aló da Xente do Lume, detrás de todos eles, vía eu o vello e engurrado cazador pequeniño que o dirixía todo. Os demais obedecíano cegamente e ían dun lado a outro, cumprindo as súas ordes. Correron algúns á selva e volveron con pesadas madeiras secas e grandes mancheas de maleza; todos os da Xente do Lume se dedicaron a amoreala.

Mentres que algúns os defendían, prestos os arcos tensos a disparar sobre o primeiro da horda que se atreveu a asomarse, outros amoreaban as matas secas na solaina das filas inferiores de covas. Entón conxuraron o monstro terríbel, que apareceu rápido. E os da horda viron pola primeira vez o lume. Comezaron a retorcerse sobre os penedos guechos de fume ascendente. Logo, as vermellas linguas das chamas, que se desprazaban como serpes entre os madeiros que ardían. O fume fíxose máis denso, sepultando ás veces toda a fronte do cantil. Pero eu estaba no máis alto e non me molestaba gran cousa, aínda que me proían os ollos, que fregaba cos cotenos.

O ancián Miolo do Óso foi o primeiro en saír por mor da sufocación do fume. Un leve sopro de ar desviou a fumareda no instante mesmo en que o vello saía e vino claramente. Apareceu entre as nubes de fume, pisou un carbón aceso e, prorrompendo nun berro de súbita dor, comezou a rubir polas penas. As frechas chovían sobre el. Detívose ao bordo dunha rocha, agarrándose afanoso entre boqueadas, espirros e sacudidas de cabeza, mentres unha chuvia de dardos empenados rebotaba sobre o cantil, ao seu redor. Era vello, pero non quería morrer. Cimbraba máis cada vez; os xeonllos comezáronlle a ceder e xemía suplicante, vacilando ao bordo das penas. As súas mans perderon a agarradoira e caeu volteando e sacudíndose, rompendo os ósos contra as rochas. Aínda prorrompeu nun queixume e esforzouse debilmente por levantarse, pero un home da Xente do Lume abalanzouse sobre el e desgraciouno cunha porra.

A mesma sorte correron moitos dos habitantes da horda. Incapaces de soportar a sufocación do fume, saían das cavernas para caeren entón baixo as frechas crueis. Algunhas das mulleres e nenos permaneceron nas súas cavernas e morreron asfixiados; pero a maioría atopou a morte fóra delas.

Cando a Xente do Lume desaloxou a primeira fileira de cavernas, procedeu a repetir a operación na segunda. Pero, mentres amoreaban as matas e madeiras secas, Ollo Vermello escapou penas arriba, seguido da súa muller, que levaba estreitamente abrazado o neno. A Xente do Lume descoidáronse, esperando sen dúbida que permaneceriamos nas cavernas durante o intervalo necesario para preparar o lume; así é que cando as súas frechas comezaron a cortar o ar, Ollo Vermello e a súa muller estaban xa no alto do cantil. Ao chegar ao cume, Ollo Vermello volveuse a miralos ruxindo e golpeando o peito. Estes tenderon os arcos ameazantes e aínda que as frechas non o tocaron, Ollo Vermello fuxiu espavorecido.

Aínda observei por terceira e cuarta vez entre a fumareda. Algúns habitantes da horda conseguían escapar empolicándose nos penedos, pero os máis caían atravesados polas frechas. Recordo a Beizo Longo: chegou até preto de min gritando dolorosamente; un dardo atravesáralle o peito e a cana emplumada vibraba polo dorso mentres que a punta de óso lle saía por diante. A frecha entráralle por detrás mentres rubía. Caeu xunto á entrada da miña caverna, sangrando profusamente pola boca.

Naquel momento as fileiras superiores de cavernas baleiráronse de súpeto. Case todos os da horda que non estaban asfixiados saíron ao mesmo tempo e fuxiron penas arriba. Esta foi a salvación de moitos deles. A Xente do Lume non podían disparar as súas frechas con tanta rapidez. Encheu o ar de dardos e moitos dos nosos caeron feridos e cambaleando; pero algúns conseguiron gañar o cumio e desapareceron.

O meu impulso de fuxir non era tan grande como o da curiosidade. As frechas terminaran de asubiar. Parecía como se fuxisen os últimos membros da horda, pero aínda debía de haber algúns ocultos nas cavernas superiores. Bulideira e mais eu dispuxémonos a facer unha saída cara ao cumio do cantil. Ao vernos, a Xente do Lume prorrompeu nunha exclamación. Non era eu a causa, senón Bulideira. Todos falaban desaforadamente e sinalábana. Non tentaron disparar nin un só dardo. Comezaron a chamarnos en voz baixa, doces e atraentes. Eu detívenme e mirei cara a abaixo. Ela, arrepiada, xemía e impulsábame a seguir adiante. Subimos ao cumio e pouco despois desaparecemos entre as árbores.

Este acontecemento fíxome preguntarme moitas veces se Bulideira non sería da súa raza, se se extraviara deles cando era moi nena aínda para lembrarse, porque noutro caso non os temería. Tamén podía ser que, aínda que fose da súa raza, non se perdese; que fose filla de Xente do Lume que renegase da súa especie e que nacese na selva entre os da horda. Quen poderá sabelo? Estas cousas están alén do meu alcance e Bulideira non sabía delas máis ca min.

Pasamos un día de agonía e terror. A maior parte dos sobreviventes fuxiron cara aos pantanos e buscaron refuxio nas selvas veciñas. E durante todo o día perseguíronos as cuadrillas de Xente do Lume, que os asasinaban onde queira que os atopasen. Debían ter fixado o seu plan de antemán. Como xa non cabían no seu pequeno territorio, decidiron sen dúbida conquistar o noso. E vaia conquista, non fomos quen de afrontalos. Foi unha carnizaría, unha matanza cruel que non perdoou a ninguén: mozos e vellos caeron ao seu paso, até que o lugar quedou libre por completo da nosa presenza.

Aquilo equivalía ao cabo do mundo, polo menos para nós. Fuximos ao último asilo das árbores acolledoras, para que alí nos cercasen e asasinasen, familia tras familia. Os nosos ollos non cesaban de ver tales horrores en tan aciago día e eu, por outra banda, sentía sede de contemplalos. Bulideira e mais eu non permaneciamos moito tempo en cada árbore, evitando desta maneira a posibilidade de que nos cercasen. Mais non había lugar onde acollerse. Por todas as partes brotaba Xente do Lume, ebras na súa tarefa exterminadora. Atopabámola onde queira que dirixísemos os nosos pasos e así puidemos presenciar moitas das súas fazañas.

Non lembro ver o que lle aconteceu á miña nai; pero si contemplar a Larapeteiro na súa antiga árbore, de onde caeu mortalmente ferido atravesado por unha frecha. Arrepíame pensar que sentín entón un estremecemento de alegría, bambeándome gozoso na miña árbore. Antes de terminar esta parte da miña narración, quero falarvos de Ollo Vermello. Atopárono nunha das árbores próximas aos pantanos, xunto coa súa esposa e o seu fillo. Bulideira e mais eu paramos a contemplalo, deténdonos un momento na nosa fuxida. A Xente do Lume estaba demasiado atenta ao seu labor e non reparou en nós, que, por outra banda, nos resgardabamos medio ocultos entre a maleza por onde nos deslizabamos.

Un grupo deles rodeaba a árbore e disparaba frechas, recolléndoas cando volvían caer ao chan. Eu non podía distinguir a Ollo Vermello, pero ouvíao gruñir oculto entre as ramas da árbore. Pouco despois apagábanse os seus gruñidos; debera de refuxiarse nalgún oco do tronco. Pero a súa esposa non conseguiu alcanzar semellante abrigo e unha frecha fíxoa caer a terra, ao parecer gravemente ferida, posto que non se esforzou en escapar. Arrastrouse cara ao seu fillo, cubríndoo protectora baixo o seu colo, onde se agarraba apertadamente, fixo signos suplicantes e prorrompeu en rogos á Xente do Lume. Esta agrupouse ao seu redor e burlouse dela, da mesma maneira que Orella Caída e mais eu nos rimos do ancián que pertencía á Xente das Árbores. Así como nós o punzabamos e encirrabamos con poliñas e talos enxoitos, igualmente facía a Xente do Lume coa muller de Ollo Vermello: picábaa coa punta das súas frechas. Pero a infeliz non quería loitar e a broma resultaba aburrida para os cazadores. Non quería encolerizarse aquela muller, que se limitaba a cubrir o seu fillo indefenso e rogar con mágoa. Un dos da Xente do Lume achegouse cunha porra na man. Ela viuno e comprendeuno todo; pero non fixo máis que dirixirlle voces suplicantes, até que recibiu o duro golpe.

Ollo Vermello continuaba no seu oco, a salvo das frechas. Os cazadores deliberaron uns instantes e logo un deles rubiu á árbore. Non podo dicirvos o que sucedeu no alto; só lembro que lle ouvín lanzar un grito e percibín a excitación dos que estaban abaixo. Uns minutos despois, un corpo caía esmagado contra o chan. Non fixo nin o máis leve movemento. Os demais contemplárono e alzáronlle a cabeza inerte, que caeu fláccida ao abandonalo. Ollo Vermello dera boa conta del.

Os demais cazadores encolerizáronse. Xunto ao chan, no tronco da árbore, abríase unha greta e acumularon alí herbas secas e madeira e prendéronlle lume. Bulideira e mais eu, estreitamente abrazados, esperabamos entre a maleza. De cando en cando botaban á fogueira grandes pólas que fumegaban abundantemente.

De súpeto, vímolos retirarse lonxe da árbore. Non foran bastante rápidos e a veloz masa corpulenta de Ollo Vermello baixou á terra e caeu sobre eles. Na súa ira salvaxe, comezou a esmagalos a torto e a dereito, entre os seus membrudos brazos. A un dos cazadores esgazoulle a cara cos atenazados dedos nodosos e de tan tremendos músculos. A outro esnaquizoulle o pescozo dunha dentada. Os cazadores retiráronse lanzando feroces alaridos, para abalanzarse de novo sobre Ollo Vermello; pero este agarrou un madeiro e comezou a esmagarlles a cabeza a cantos se achegaban. Era demasiado inimigo para eles. A Xente do Lume viuse obrigada a retirarse novamente. Ollo Vermello aproveitou a oportunidade, volveulles as costas e fuxiu ouveando enfurecido. Caeron uns cantos dardos veloces xunto a el, pero internouse entre as espesas breñas e desapareceu.

Nós afastámonos entón, retirámonos suavemente, pero con tan mala fortuna que tropezamos con outra partida de Xente do Lume. Perseguíronnos polas matogueiras e pantanos, pero coñeciamos os carreiros arbóreos que cruzaban os tremedais e as lagoas por onde non podían perseguirnos e escapamos ilesos. Pasamos á beira oposta, cara a unha estreita faixa de bosque que separaba o lagoeiro das bagas e a gran lagoa estendida cara a poñente. Alí atopamos a Orella Caída. Ignoro de que maneira escapou, a non ser que non durmise nas cavernas a noite anterior.

Alí, na estreita faixa de bosques, poderiamos construír tres acubillos entre as pólas das árbores, onde estabelecernos; pero a Xente do Lume continuaba a súa obra de exterminio por todas as partes. Á hora do atardecer, vimos a Cara Barbuda e a súa muller que fuxían sixilosamente entre a maraña do bosque, cara a oriente; pasaron xunto a nós e desapareceron ao lonxe. Fuxían rápidos e silenciosos, pintado o medo na face. Ouviamos na dirección por onde chegaran os berros dos cazadores e o boureo dalgún dos nosos. A Xente do Lume atopara o paso dos pantanos.

Bulideira, Orella Caída e mais eu seguimos as pegadas de Cara Barbuda e a súa muller. Detivémonos ao chegar ao bordo da lagoa grande. Non coñeciamos os seus pasos. Estaba fóra do linde da nosa comarca e a horda sempre evitara penetrar alí. Ningún dos que se aventuraron a facelo regresou xamais ás covas. As nosas almas vían naquel lugar misterio e horrores, o terríbel descoñecido. Detivémonos, pois, ao bordo. Estabamos espavorecidos. Os berros da Xente do Lume achegábanse cada vez máis... Mirámonos consternados. Cara Barbuda correu pola braña e logrou pór pé firme sobre unha lomba de herba a uns quince pasos máis aló. A súa muller non puido seguilo. Quixo tentalo, pero retrocedeu asustada ante a enganosa superficie.

Bulideira non puido esperarme, nin se detivo até que pisou en firme sobre outro montículo maior, uns cantos metros máis aló de Cara Barbuda. A Xente do Lume apareceron entre as árbores no preciso instante en que Orella Caída e mais eu conseguiramos chegar ao seu lado. A muller de Cara Barbuda, aterrorizada ao velos, lanzouse tras de nós; pero rompeu a costra que cubría a xunqueira e afundiuse no barro. Vímola baixo a chuvia de frechas, loitando desesperadamente mentres se ía mergullando. As frechas comezaron a caer sobre nós. Cara Barbuda reuniuse connosco e lanzámonos adiante, non sabiamos onde, penetrando no máis profundo do pantano.

CAPÍTULO XVIII

N0n teño recordo ningún dos nosos errantes pasos a través dos grandes pantanos. Un enxame de impresións soltas e desligadas, con perda total da noción do tempo, forman os meus confusos recordos. Non sei cantos días vagariamos por aquela vasta extensión, deserto húmido e empapado, onde nos atacaban as serpes velenosas, nos ruxían os animais feroces e onde o chan lamacento se abría devorador baixo os nosos pés, disposto a nos sepultar.

Recordo que volvemos sobre os nosos pasos innumerábeis veces e que percorremos as ribeiras dos ríos e as dos lagos, que eran como mares viscosos. Outras veces, a tormenta facía ascender as augas e, ao alagar as grandes extensións de terras baixas, viñan períodos de fame e miseria, cando quedabamos prisioneiros nas árbores, cercados polas augas.

Conservo o intenso recordo dunhas grandes árbores que nos rodeaban; das súas pólas pendían filamentos de carriza gris e grandes lianas que se arrastraban arredor deles e se revolvían e entretecían polo ar. Debaixo estendíase o bulleiro, o tremedal brando que exhala burbullas de gases e palpita e suspira con interna axitación. E no medio de todo isto, estabamos unha ducia dos nosos. Escuálidos e enfermos, os ósos albiscándose baixo a pel tensa. Non cantabamos, nin charlabamos, nin riamos. Non puidemos divertirnos con inocentes xogos. A nosa alegría inxenua e exuberante desvaneceuse sen esperanza de renacer. Os nosos berros eran queixas, súplicas e queixumes; mirabámonos con mágoa e apiñabámonos medorentos. Parecía o abrazo dos sobreviventes o día da fin do mundo.

Este cadro non ten relación ningunha con todas as demais impresións dos sucesos que ocorreron no pantano. Non sei como nolas arranxariamos para cruzalo; pero o certo é que á fin conseguimos saír del xunto a unha fileira de pequenos outeiros que descendían cara ao río. Era o noso río, que, coma nós, se liberaba alí do pantano. Atopamos moitas pequenas cavernas abertas na pedra sedimentaria xunto á ribeira sur, onde o río se abría paso a través dos outeiros. Máis aló bramaba o mar contra a barra tendida pola desembocadura do río. E alí nos asentamos, nas cavernas que nos brindaban abeiro, preto do mar.

Non quedabamos moitos da horda. De cando en cando, no transcurso dos días, ían aparecendo algúns máis que viñan arrastrándose polo pantano inmenso. Chegaban extenuados, como esqueletos que camiñasen. Así nos reunimos até uns trinta individuos da horda esnaquizada. Xa non chegaron máis e Ollo Vermello non estaba entre nós. Nin un só neno sobreviviu ás tremendas xornadas.

Non vos direi nada dos anos que pasamos xunto ao mar. Non era acubillo propicio e feliz. Non podiamos vivir moito tempo en semellante medio. Tivemos fillos, é verdade, pero non se agarraban á vida e morrían prematuramente e nós iamos morrendo sen deixar semente nova. O noso número decrecía sen cesar.

O cambio de alimentación non nos era apropiado nin conveniente. Atopabamos poucos vexetais e froitas, e habiamos de comer necesariamente peixe. Abundaban as ameixas e os grandes cangrexos mariños que o mar deitaba sobre as praias os días tormentosos. Tamén as algas mariñas, que nos parecían apetitosas. Pero o cambio de réxime alimenticio producíanos continuas dores de estómago e estabamos todos delgados e consumidos. Orella Caída desapareceu unha mañá, cando ía en busca de abalóns. Un fechouse, atrapándolle os dedos, durante a marea baixa, e deixándoo suxeito. Ao subir a ondada, non puido liberarse e pereceu afogado. Atopamos ao día seguinte o seu corpo exánime e serviunos de escarmento e lección. Ningún de nós volveu quedar collido na cuncha pechada dun abalón.

Bulideira e mais eu conseguimos sacar adiante unha filla. Ao menos durante algúns anos; pero teño o convencemento de que non sobreviviría moito tempo naquel clima tan insán para nós. E logo, un día apareceu outra vez a Xente do Lume; non veu río abaixo sobre un rudimentario catamarán, senón nunha gran canoa de tres remeiros, un dos cales era o vello e sinistro cazador. Tomaron terra na nosa praia e o vello cazador andou examinando as nosas cavernas, coxeando aínda.

Marcharon inmediatamente. Bulideira quedou máis aterrorizada que ningún de nós. Pasou a noite inquieta, entre prantos e xemidos, e á mañá seguinte colleu a nena no colo e, con agudos berros e xestos, obrigoume a emprender unha segunda fuxida. Oito membros, os únicos que quedaban da antiga horda, quedaron nas cavernas. Non había esperanza para eles. Aínda que a Xente do Lume non volvese aproximarse, perecerían ao pouco tempo baixo o influxo maligno do clima. A horda non estaba constituída para vivir na costa.

Viaxamos cara ao sur, bordeando o gran pantano, pero sen aventurarnos xamais polo interior. Atravesamos unha fileira de montañas que descendían cara á costa e, como non había abeiro para nós, nin árbores onde acubillarnos, fuximos novamente cara ao sur. Chegamos á beira dun río, coñecido, ao parecer, por Bulideira. Sen dúbida alí se refuxiara durante os catro anos de ausencia da horda. Cruzámolo sobre uns madeiros e, na beira oposta, no cumio dun enorme cantil, atopamos un novo lar, unha caverna ben defendida e oculta por completo aos ollos de cantos mirasen desde abaixo.

Pouco me queda xa que relatar da miña longa historia. Alí moramos Bulideira e mais eu moito tempo e alí fixemos prosperar unha familia. Con isto terminan os meus recordos. Non tivemos que emprender novas emigracións e non soñei nunca máis aló desta alta e inaccesíbel cova. Alí debeu nacer aquel fillo meu que herdou a trama dos meus soños, que se moldeou levando no seu seo todas as impresións da miña vida, ou, por mellor dicir, da vida de Dente Longo, o meu outro eu que non é en realidade o meu eu; pero que é, no entanto, tan real para min que non sei moitas veces en que idade estou a vivir.

Acotío pregúntome algo acerca da miña liña de descendencia. Eu, o moderno eu, son indiscutibelmente humano; pero eu, Dente Longo, o primitivo eu, non son, con todo, humano. Estes dous compoñentes da miña dobre personalidade deben conectarse en algures e por liña directa de descendencia. Non estaría a horda, no momento de ser destruída, percorrendo o proceso da súa humanización? Non levariamos a cabo nós, eu e mais os meus, este proceso até realizalo por completo? Por outra banda, non podería ser que algún dos meus descendentes se unise á Xente do Lume, converténdose nun dos seus? Non o sei nin hai modo humano de sabelo. Só hai unha cousa certa: que Dente Longo estampou na constitución cerebral da súa proxenie todas as impresións da súa vida, tan indelebelmente que o xentío de descendentes que separan ambas as dúas xeracións, a súa e a miña, non conseguiu borralas.

Aínda debo contar outra cousa antes de pór punto final. É un soño que tiven moitas veces e que debeu ocorrer, realmente, na época da miña vida na alta caverna do cantil. Recordo que erraba sen rumbo, cara a occidente, por unha selva espesa e enmarañada. Alí tropecei cunha tribo de Xente das Árbores. Acazapeime entre unhas matas e observei os seus xogos. Celebraban un concilio de risas, piruetas e coros de cantos monótonos.

De súpeto, cesaron nos seus cánticos e cabriolas. Retiráronse amedrentados, esculcando con ollos ansiosos para atopar un camiño de retirada. Logo, Ollo Vermello avanzou entre os que se afastaban medorentos. Ollo Vermello non tentou facerlles mal ningún. Era un dos seus. Detrás, sobre as pernas nodosas e encollidas, apoiándose cos cotenos a ambos os dous lados, viña unha femia vella da Xente das Árbores: era a súa última esposa. Ollo Vermello sentou no medio do círculo. Aínda o vexo ao escribir estas liñas; gruñe, os seus ollos inflámanse mentres contempla arredor do círculo da Xente das Árbores. En tanto, levanta a enorme perna ganchuda e cos retortos dedos raña no bandullo... É Ollo Vermello. É o atavismo...

Créditos

Título orixinal:
Before Adam.

Licenza do texto orixinal:
Dominio público
Licenza da tradución:
CC 3.0 by-nc-nd España

Texto:
Jack London
Tradución:
Equipo de Urco editora
Revisión da edición en papel:
Raquel Vila Amado
Revisión da edición ebook:
Alba Rozas Arceo
Capa:
Denís Fernández Cabrera

Primeira edición en papel: 2012
Primeira edición ebook: 2021

Edita:
Urco Editora
R/do Avío 11, baixo
15705, Compostela, Galiza
info@urcoeditora.com

Este proxecto editouse ao abeiro do Fondo de proxectos culturais Xacobeo 2021-2022 da Xunta de Galicia.

Esta obra recibiu unha axuda da Consellería de Cultura e Turismo, Dirección Xeral do Libro, Bibliotecas e Arquivos, na convocatoria de axudas para a tradución do ano 2011, consistente no 50% dos honorarios do tradutor.

Podes atopar a edición en papel deste e outros títulos de fantasía, ciencia ficción e terror no web de Urco Editora.

Formato eBook diagramado pola Sacauntos Cooperativa Gráfica utilizando o software libre Sigil, Inkscape, GIMP e LibreOffice.

Esta obra está publicada baixo unha licenza de Recoñecemento-Non comercial sen obra derivada 3.0 España de Creative Commons (CC 3.0 by-nc-nd). Isto significa que es libre de a copiar e distribuír sempre e cando cites a fonte e sexa sen ánimo de lucro

Outros títulos da Biblioteca Jack London:

Podes comprar copias en papel e descargar versións dixitais gratuítas da obra deste autor nas seguintes ligazóns:

A praga escarlata

Antes de Adán

O talón de ferro

Contos de ciencia ficción volume I

Contos de ciencia ficción volume II

Contracapa